Бай баласы мен жарлы баласы - Ыбырай шығармаларының биік шыңы

Ыбырай Алтынсарин қазақ тарихында айрықша орын алған тұлғалардың бірі. Ол теңіздей толқып тасыған халық жырларын жақсы біліп, еңбегіне арқау етті; өз дәуірінің мұрат-мүддесін ұрпақ тәрбиесіне жарата алды.

Оның заманы тарихтың аумалы-төкпелі кезеңімен тұспа-тұс келді. «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» зобалаңынан кейін-ақ қазақ жеріне Ресей патшалығының назары ауып, отарлау үдерісі күшейді. Ел зорлық-зомбылықты бастан өткеріп, азаттық жолындағы күрестер бірінен кейін бірі жалғасты. Исатай–Махамбет, Кенесары–Наурызбай, Сырым, Есет, Бекет, Жанғожа, Сұраншы–Саурық секілді батырлардың есімі тарихта алтын әріппен жазылды.

Осындай ауыр кезеңде білім алып, ел ісіне араласқан Ыбырай халықты қорлықтан құтқаратын, игілікке бастайтын ең қуатты күш — білім деп білді. Бұл идеяны ол жалғыз көтерген жоқ: Қазақстанның әр өңірінде ұлттық құлдыраудан құтылудың жолын іздеген ойшылдар шықты. Солардың ішінде Абайдың орны ерекше. Абай мен Ыбырайдың ақындық әрі ағартушылық еңбектері үндесіп, бірін-бірі толықтырды. Бұл үндестікті терең зерттеп, дәлелдеген ғұлама — Мұхтар Әуезов.

Ыбырай ашқан мектептерінде ана тілінің таза оқытылуына айрықша мән берді. Тілашар ретінде халық ауыз әдебиетін тиімді пайдаланып, өзі де ұрпақ тәрбиесіне арналған көркем шығармалар жазды. Осы арқылы ол қоғам өмірінің өзекті мәселелерін көтеріп, ой айту мәдениетін қалыптастыруға үлес қосты.

Ол қазақтың жазба әдебиетінің және әдеби тілінің негізін қалаушылардың бірі саналады. Әдебиетке тың тақырыптар әкеліп, озық ой ұсынды; жаңа бейнелер мен бұрын сирек ұшырасқан жанрлық түрлер арқылы әдебиетті мазмұн жағынан да, түр жағынан да ілгерілетті. Оның әсем лирикалық өлеңдері мен қысқа да әсерлі әңгімелері қазақ әдебиеті тарихында өшпес із қалдырды.

Ыбырайдың бірлі-жарым өлеңдері табиғаттың сұлу көріністерін суреттеуге арналған. Бұл — қазақ әдебиетінде ол кезеңде сирек ұшырасқан бағыт, өйткені пейзаждық лирика көбіне жазба әдебиетке тән. Ыбырайдың «Жаз» және «Өзен» өлеңдері халық өмірімен сабақтасып, оқушы жанында жайдары әсер қалдырады. Табиғатты бейнелеу тұрғысынан Ыбырай мен Абай арасындағы үндестік те байқалады; бұл — олардың орыс әдебиетімен жақсы таныстығын аңғартады.

Сонымен бірге ағартушы ақын бала тәрбиесіндегі ананың еңбегіне ерекше мән беріп, ана махаббатын терең сезіммен жырлады. Мұндай өлеңдер арқылы ол баланың ата-ана алдындағы перзенттік парызын еске салып, ғибратты ой айтады. Бұл қатарға «Бұл кім?», «Ананың сүюі», «Балғожаның хаты» сияқты шығармаларды жатқызуға болады.

Ыбырай Алтынсариннің өнімді еңбек еткен салаларының бірі — проза. Оның «Бай баласы мен жарлы баласы», «Қыпшақ Сейітқұл», «Киіз үй мен ағаш үй», «Надандық», «Лұқпан хакім» сияқты әңгімелері қоғамдық өмірдің әр алуан қырын суреттейді. Бұл шығармаларында жазушы еңбекші халықтың қоғамдық санасын оятуды, тәрбиелеуді мақсат етті.

Мектеп оқулығына арналғандықтан, Ыбырайдың әдеби туындылары балалар дүниесіне өте жақын. Сондықтан ол қазақ балалар әдебиетінің атасы деп танылады. Оның шығармалары педагог кадрлар даярлайтын оқу орындарында кең оқытылады және мектеп бағдарламасына тұрақты енгізілген.

Ыбырай Алтынсарин — реалист жазушы, ағартушы педагог, қазақ балалар әдебиетінің негізін салушы, тіл тазалығы үшін күрескер, тұңғыш кемеңгер тұлғалардың бірі. Оның өнегелі өмірі мен тынымсыз ізденісі, жан-жақты таланты қазақ әдебиеті тарихындағы орнын айрықша биіктетеді.

Ыбырай еңбектері жан-жақты зерттеліп, көптеген ғылыми-зерттеу жұмыстары жазылды, диссертациялар қорғалды. Қазақ әдебиетінде оның көркем бейнесі де жасалды: Ғафу Қайырбековтің «Дала қоңырауы» поэмасы, М. Ақынжановтың «Ы. А.» пьесасы, Жайсаңбек Молдағалиевтің «Алғашқы ұстаз» романы; сондай-ақ кинотуындылар түсірілді. Қостанай қаласында ескерткіші орнатылған.