Жол болсын, дәуім
Ұшар ханның іздегені: суреттен басталған сағыныш
Баяғы өткен заманда Ұшар хан деген хан болыпты. Жас күнінде ай десе аузы, күн десе көзі бар асқан сұлу қызға ғашық болады. Бірақ қызды қанша іздесе де, жер бетінен таба алмайды.
Үміті үзілмесін деп, бір өнерпаздан тәлім алып, аспанға ұшу өнерін меңгереді. Сол өнерінің күшімен көкке көтеріліп, қызды отыз жыл бойы іздейді. Дегенмен, қолына іліктіре алмайды. Ақыры қыздың ұстатпайтынына көзі жеткен соң, қыздың суретін тауып алады да, «Жастық өтіп барады, енді отбасын құратын уақыт келді» деп, басқа әйелге үйленіп, тіршілік етеді.
Түйін
Ханның қолына түспеген арман суретке айналып, кейін тұтас тағдырды қозғалтатын себеп болады.
Басты қозғаушы күш
Іздеу, құмарлық, табандылық — бірақ ең қауіптісі: қол жетпеске берілген уәде.
Кейіпкердің тағдыры
Әкенің арманын ұлы жалғастырады — бірақ бұл жолы арман жүректің әміріне айналады.
Жандыбатырдың күші: жабық есіктің құпиясы
Күндердің күнінде ханның әйелінен бір ұл туады. Ұлының атын Жандыбатыр қояды. Жандыбатыр ер жетіп, он бес-он алты жасқа келгенде, еш теңдесі жоқ, алып күштің иесіне айналады: мықтылығы сондай, отырған орнынан жетпіс адам тұрғыза алмайтын болады.
Бір күні Жандыбатырдың көңіліне ой түседі: әкесінің үлкен қорғанындағы сарайларды ашып, қазынасын көргісі келеді. Әкесінен қырық үйдің кілтін сұрап алып, отыз тоғызын тегіс ашады. Бірақ қырқыншы үйдің кілті табылмайды.
Жандыбатыр жылап шешесіне келеді. Анасы: «Ол үйдің кілті әкеңнің төсқалтасында сақталады. Қазір ұйқыда жатыр, ептеп алмасаң, оңай бере қоймас» дейді.
Әкесі қатты ұйықтап жатқанда, бала төсқалтасынан кілтті алып, қырқыншы есікті ашады. Сол сәтте бұрын-соңды көрмеген сұлу қыздың суретін көреді. Сұлулықтан есеңгіреп, талып құлайды.
Әкенің өткен жолы, ұлдың серті
Ұшар хан оянып, кілттің жоғын байқап, сарайға жетеді: баласы талып жатыр. Есін жиған Жандыбатыр әкесіне қатаң шарт қояды: «Осы қызды алып бермесеңіз, сізден беземін».
Хан сырын ашады: «Бұл қызды мен сендей кезімде отыз жыл аспанда ұшып іздедім, бірақ ұстай алмадым. Ақыры, таппаған соң, осы суретті ғана алдым. Сондықтан мені Ұшар хан атады».
Әкесінен жауап шықпаған соң, Жандыбатыр бір түнде үй-ішін тастап, белін буып, жалғыз аттанып кетеді: «Сол қызды іздеп қаңғырып жүріп өлсем де, арманым жоқ».
Жол үстіндегі үш дәу: күшке қосылған өнер
Сапар барысында Жандыбатыр ағаш атқа мінген дәулерге жолығады. Олардың әрқайсысы өзін «Жандыбатырмен күресуге бара жатырмын» деп таныстырады. Бірақ әр дәу, баланы менсінбеген сайын, намысқа тиіп, ақыры күреске түседі.
Бірінші дәу
Жандыбатыр оны үш рет көкке лақтырып, үш рет қағып алады. Дәу баланы көтере алмай, мұрнынан қан кетіп, жеңілгенін мойындайды.
Өнері: жұлдыз санау арқылы кімнің қашан өлгенін, жоғалғанын таба білу.
Екінші дәу
Тіл қатпай тәкаппарланған дәуді де бала күресте жығады. Дәу қансырап, өзінен де зор күш барын түсінеді.
Өнері: кітапқа қарап біреудің өлген-тірілгенін, күніне қанша адам өліп, қанша адам туғанын білу.
Үшінші дәу (таудай дәу)
Алдарынан көрінген «тау» жақындаған сайын қозғалып келеді — сөйтсе, ол таудай дәу екен. Бұл жолы бірінші кезек дәуге беріледі. Дәу баланы көкке үш лақтырады, бірақ қағып ала алмайды. Кезек балаға келгенде, ашумен белден ұстап жерге соғып, дәуді тізесіне дейін батырып жібереді. Дәу дос болуды сұрайды.
Өнері: суға түсіп кеткен нәрсені тауып беру.
Осылайша, Жандыбатырдың күші жалғыз батырлық болып қалмайды: жанында үшеу өнерлі серік пайда болады.
Үш шаһардың қасіреті: айдаһар, тажал жылан, суды жұтқан дәу
Төртеуі бір шаһарға келіп, шайханаға түседі. Күн батқанда, отаулар тігіліп, мал байланып, әр жұма сайын берілетін «борыш» ретінде дайындалғанын көреді. Шайханашы бұл заттарды таң ата айдаһар келіп жұтатынын, төлем болмаса елді қырып-жоятынын айтады.
Бірінші шаһар: айдаһар
Жандыбатыр таң алдында айдаһардың жолын тосып, қырық құлаш семсерімен оны қақ бөледі. Белгі үшін жонынан таспа кесіп алады.
Хан айдаһарды кім өлтіргенін іздеп, ақыры Жандыбатырға тағын береді. Жандыбатыр хандықты бірінші дәуге тапсырады.
Екінші шаһар: тажал жылан
Ұзындығы қырық құлаш, аузы көшкен елді түгел жұтардай жылан әр түн сайын алым алады. Жандыбатыр жыланның аузында тұрып, семсермен іштен жарып, құйрығынан бір-ақ шығады.
Хан тағы да тағын ұсынады. Жандыбатыр хандықты екінші дәуге береді.
Үшінші шаһар: дарияны жұтқан дәу
Бұл шаһардың халқы түгел сап-сары: дәу дарияның суын ұрттап, балық-өсімдігімен бірге жұтып қояды да, су қайта құйылады. Халық сасық су ішіп, өңі өзгерген.
Жандыбатыр дәуді өлтіріп, таспасын алып, ханға дәлел етеді. Хан тағын береді, ал Жандыбатыр оны үшінші дәуге тапсырады.
Осы үш оқиға Жандыбатырдың бір мінезін айқындайды: ол олжаға емес, мақсатқа қарай жүреді. Тақ та, байлық та, қалыңдық та — бәрі жол үстіндегі аялдама ғана.
Жалғыздыққа түскен жол: сәулеге айналған сурет
Жолдастарымен қоштасқан соң, Жандыбатыр жалғыз жүреді. Көп азап пен қиындықты басынан өткеріп, бір шаһарға кіріп, ақыры бір ақылды шалға бала болады.
Бір күні дарияның басында шомылып жүргенде, су бетіне айнаның сәулесіндей жарқыраған сәуле түседі. Қараса — баяғы, әкесі отыз жыл қуып, өзі ғұмырын сарп етіп іздеген пері қызының бейнесі.
Ол сәулені қанша қуса да ұстай алмайды: сәуле бірде суға түседі, бірде жағалауға шығады. Ақыры шаршап, ес-түссіз талықсып құлайды.
Ақылды шал оны тауып алып, есін жиғызады. Жандыбатыр мұңын айтады: пері қызын қайтіп қолға түсіруге болатынын сұрайды.
Ақ мешіттің амалы: кітапқа байланған ғұмыр
Шал көп ойланса да, баланың көңілін қимай, ақылын айтады: көзге жақын көрінген ақ мешітке бару керек, жүріске он күндік жол. Мешітке барар жолдағы оң жақ дуалдың түбін тесіп кіріп, ешкімге білдірмей бұрышта жатады. Қыз келерде қарауылшы маймыл бұрыш-бұрышты шолып шығады — оны дыбыссыз өлтіру қажет.
Шешуші сәт
Қыз намазға отырған кезде, бала иығынан асыла кетіп, екі қолымен екі емшегін қатты ұстайды. Сонда қыз ашумен оны мешіттің төбесіне көтеріп апарып ұрады. Егер батыр үш соққыға шыдаса, қыз әлсірейді.
Сол сәтте батырдың шарты біреу: «Қойныңдағы кітабыңды бермесең, жібермеймін». Қыздың өнері мен өмірі сол кітапқа байланған. Кітап қолға түскенде ғана, қыздың күші қайтады.
Жандыбатыр шал айтқанның бәрін орындайды: дуалды тесіп кіреді, маймылды өлтіреді, қызды ұстайды. Қыз оны екі рет төбеге соғады, үшіншіге келгенде әлсіреп, өзі құлайды. Ақыры кітапты береді. Солайша, екеуі қосылады. Неше жыл іздеген сұлуына қолы жетіп, Жандыбатырдың көңілі жай табады.
Алтын шаштың ізі: сырттан келген қауіп
Бір күні Жандыбатыр құс салып, ит жүгіртіп аңға кетеді. Келіншегі Зәузәмір дарияның жиегіне барып шашын жуса, бір тал шашы суға ілесіп кетеді. Қуса да жетпейді.
Ағыс төменге алып кеткен алтын шаш ханға қарасты бір балықшының қармағына ілінеді. Балықшы оны ханға тарту етеді, хан мол сый береді. Мұндай ғажайыпты көрген хан уәзірлерін, манаптарын, ақылгөйлерін түгел жинап: «Осы шаштың иесін кім табады? Әкеліп берсе, не тілесе де беремін» деп жар салады.
Ешкім үн қатпағанда, топ ішінен мүйізі бар, түрі сұсты, қарға тұмсық, қара аяқ мыстан шығып: «Мен білемін. Маған бір желмая берсең, қызды әкелемін» дейді. Желмаяға мініп, Жандыбатырдың жатқан жерін іздеп келеді.
Бұрылыс
Мыстан айлаға көшеді: желмаяның төрт аяғын байлап, бақыртып ұрып отырғанда, аңнан қайтқан Жандыбатырға кез болады. Жандыбатыр жаны ашып, кемпірді үйіне қондырады.
Кемпір бірнеше күн тынығып, үйдің жайын байқайды. Үшінші күні Зәузәмірді сөзге айналдырады: «Жандыбатырдың жаны қайда екенін білесің бе?» деп сұрайды. Зәузәмір білмейтінін айтады. Мыстан «сұрап алуың керек» деп қоярда-қоймай кеңес береді: «Кешке аңнан қайтқанда сұра…»