Атандым Мұқан палуан, бала жастан
Қажы Мұқан Мұңайтпасұлы: тұңғыш кәсіпқой қазақ балуаны
Қажы Мұқан Мұңайтпасұлы — қазақ тарихындағы тұңғыш кәсіпқой балуан, бірнеше күрес түрінен әлемдік деңгейде танылған тұңғыш қазақ алыбы. Ол ғұмырын күрес пен цирк өнеріне арнап, жер жүзін аралап, өз дәуірінде қазақ атын өзгеге танытқан дара тұлға болды.
Қысқаша түйін
- 28 елде күреске түсіп, ондаған медаль олжалағаны айтылады (деректерде сан әртүрлі көрсетіледі).
- 1906 жылы Германияда өткен сайыста әлем чемпионы атанғаны жиі аталады.
- Әділетсіз төрешілік пен отарлық менсінбеушілікке қарамастан, намысын бермеген.
- Ұлы Отан соғысы жылдары өнер көрсетіп, жиналған қаржыны майдан қажетіне аударған.
Күш пен рухтың символы
ХХ ғасыр басында түркі халықтары ішінде әлемдік аренада дәл Қажымұқандай атағы дүрілдеген балуан қазақтан шыққаны ерекше құбылыс еді. Ресей палуандарының арасында да Қажымұқаннан күші асқан ешкім болмағанын айтатын деректер көп. Ол Иван Поддубный, Иван Шемякин, Иван Заикин, Георг Лурих, Георг Гаккеншмидт, Поль Понс, Вейланд Шульц секілді әйгілі чемпиондармен белдесіп, талайында олжа салған.
Сол кезеңде империялық орта «бұратана» халықтан шыққан балуанның жеңісін мойындағысы келмейтін. Қажымұқан әділетсіз төрешілікке, қасақана қысымға талай мәрте ұшыраса да, еңсесін түсірмей, күрес өнеріндегі абыройын қорғап өтті.
Өзі туралы айтылатын өлең жолдары
«Атандым Мұқан палуан, бала жастан. Ішінде күштілердің болдым астам. Талай-талай жерлердің дәмін татып, өтті дәурен осылай біздің бастан…»
Бұл шумақ оның ерте танылғанын ғана емес, сал-серілік мінезі мен өмірінің сапарға толы болғанын да аңғартады.
Туған жылы мен алғашқы қадамдар
Тарихи деректерде Қажымұқанның 1871 жылғы 7 сәуірде Ақмола уезі, Сарытерек болысына қарасты Жәдік деген жерде туғаны айтылады. Кейбір зерттеулерде 1883 жыл деген нұсқа да кездеседі.
Кедей шаруаның баласы болғандықтан, ол жас күнінде орыс байларына жалданып жұмыс істеген. Дегенмен ел ішіндегі той-думан, жиындарда күреске түсіп, көптің көзіне ілігіп, «бала балуан» атанған.
Кәсіби мектеп және үлкен аренаға шығу
Деректерде Қажымұқанның цирк ортасында таныла бастағаны, цирк қожайындарының бірі оны кәсіби күрес мектебіне жолдағаны айтылады. Санкт-Петербургтегі белгілі маман Лебедевке бағытталуы — оның кәсіби жолының бір белесі ретінде жиі баяндалады. Сол жақта бірнеше жыл тәжірибе жинап, шеберлігін шыңдаған.
Кейін үлкен турнирлерге қатысып, әйгілі палуандармен танысып, кейбірімен ұзақ жыл достық қарым-қатынаста болғаны да жазылады. Бұл ортада оның күрес техникасы ғана емес, ерік-жігері мен мінезі де қалыптасты.
Әлемге танылуы және лақап аттар
Қажымұқанның әлемдік деңгейде көрінген кезеңі ретінде 1906 жыл жиі аталады: Германияда өткен дүниежүзілік сайыста чемпион болғаны айтылады. Алайда сол дәуірдің отарлық саясаты оның қазақ екенін ашық көрсетуге құлықсыз еді.
Соның салдарынан Қажымұқан түрлі лақап аттармен күресуге мәжбүр болған: Ямагата Мухунури, Мухан, Иван Чёрный, Қара Мұстафа, әрі кең тараған нұсқалардың бірі — «Мухинура». Ұйымдастырушылар мен баспасөз кейде әдейі «жапон», «маньчжур» деп көрсетіп, қазақ екенін көмескілеуге тырысқан.
1905/1906
Харбиндегі табыс
Халықаралық турнирде жүлде алып, үлкен алтын медаль таққаны айтылады. Кей деректе турнир 1905 жыл деп көрсетіледі.
1910
Оңтүстік Америка
Буэнос-Айрестегі біріншілікте чемпион атанғаны баяндалады. Қай күрес түрі болғаны жөнінде дерек әрқилы.
1911
Ыстамбұл сапары
Түркияға түркі жұртының өкілі ретінде баруды намыс көріп, сапарға бел буғаны айтылады.
Әділетсіздікпен айқасқан белдесулер
Деректерде Мәскеу, Петербург, Варшава секілді қалалардағы халықаралық чемпионаттарда Қажымұқанның талай қарсыласын қысқа уақытта жыққаны, сондай-ақ кей айқастардың ұзаққа созылып тең аяқталғаны айтылады. Бірақ ең жиі қайталанатын әңгіме — әйгілі Георг Лурихпен белдесулердегі дау мен төрешілердің күмәнді шешімдері.
Бір кездесуде нәтижесіз аяқталған айқастан кейін, келесі күні де Лурих жеңіске жете алмағаны, алайда «ережені бұзды» деген сылтаумен Қажымұқанға қарсы шешім шығарылғаны баяндалады. Мұндай жағдайлар оның спорттық тағдырын қиындатса да, халық арасындағы беделін кемітпеді.
Отбасы, ауыр жылдар, қуғын-сүргін
Қажымұқанның поляк қызына үйленгені туралы дерек бар: Омбыда мешітке апарып, оған Бәтима есімін беріп, мұсылман дініне кіргізгені айтылады. Жұбайы — цирк актрисасы болған, әрі оның күрестегі жеңістерін талай жерде бірге көрген.
Патша үкіметі құлағаннан кейін отбасы азамат соғысы мен аштықтың салдарынан сергелдеңге түсті. 1937 жылы Қажымұқан «патшаның адамы» деген күдікпен қудалауға ұшырап, қауіптеніп Түркістан мен Өзбекстан өңірлерінде бой тасалауға мәжбүр болғаны баяндалады.
Соғыс жылдарындағы ерлік: өнер арқылы көмектесу
Ұлы Отан соғысы басталған кезде Қажымұқан билік өкілдеріне жолығып, ел аралап өнер көрсетіп, түскен қаржыны майдан қажетіне беруді ұсынады. Үкімет бұл бастаманы қолдап, ол екі жылға жуық уақыт бойы цирк өнерін көрсетіп, қомақты қаражат жинағаны айтылады.
Естеліктерде 1944 жылы жиналған 100 мың сом қаржының Жеңіс қорына аударылғаны, әрі осы қаржыға ұшақ сатып алуды өтініп, оны Амангелді Иманов атымен атауды сұрағаны баяндалады. Сол тұста Сталиннің алғыс жеделхаты келгені жөнінде де мәлімет бар.
Күш көрсетудің әйгілі көріністері
Ел аузында сақталған қызықты деректердің бірі: Қажымұқан жерге шалқасынан жатып, үстіне тақтай қойғызған соң, тақтайдың үстімен адамға толы жүк көлігін жүргізгені айтылады. Кейін орнынан тұрып, көліктегі адамдарды иығына отырғыза көтеріп жүргені жөнінде де әңгімелер бар.
Қазақ әдебиеті мен баспасөзіндегі бейнесі
Қажымұқан туралы көптеген ақын-жазушылар қалам тербеді. Олардың қатарында Сәкен Сейфуллин, Сұлтанмахмұт Торайғыров, Кенен Әзірбаев, Сәбит Мұқанов, Қадыр Мырзалиев, Мұхтар Шаханов және өзге де көптеген қаламгерлер аталады. Бұл — Қажымұқанның ел жадындағы орны спортпен ғана шектелмей, рухани-мәдени символға айналғанын көрсетеді.
Соңғы жылдары және мұрасы
Қажымұқан өмірінің соңғы кезеңін Түркістан өңірінде өткізеді. Ол 1948 жылы қазіргі Түркістан аймағындағы Бөген өңірінде (деректерде сол кездегі әкімшілік атаулар әртүрлі беріледі) дүниеден өткен. Темірлан маңындағы ауылда қабірінің басына ескерткіш орнатылғаны айтылады.
Төрт әйелінен тараған ұрпақтарының Түркістан мен Ақмола өңірлерінде өмір сүретіні жөнінде де мәлімет кездеседі. Қажымұқан мұрасы — медаль саны мен атақ-даңқ қана емес, ең әуелі қайсарлық, намыс, әділетке адалдық.
Ой түйін
Егер Қажымұқан өз дәуірінде тәуелсіз елдің азаматы ретінде еркін танытылғанда, оның шын есімі — Мұқан Мұңайтпасұлы — әлемдік спорт тарихында әлдеқайда анық әрі айқын жазылар еді. Соған қарамастан, ол қазақтың атын алыстағы елдерге жеткізді, талай әділетсіздікке мойымай, ел намысын қорғады және халық жадында нағыз хас батыр болып қалды.