Озат педагогикалық тәжірибе туралы ұғым
Мақсаты
Озат педагогикалық тәжірибеге нені жатқызатынын түсіндіру, оған қойылатын талаптармен таныстыру және инновация ұғымы туралы жалпы мәлімет беру.
Жоспар
- Озат педагогикалық тәжірибе туралы ұғым.
- Озат педагогикалық тәжірибенің белгілері және оған қойылатын талаптар.
- Инновация.
1) Озат педагогикалық тәжірибе туралы ұғым
Мектептерде педагогикалық тәжірибені зерттеу және жинақтау — күрделі әрі шығармашылықты талап ететін маңызды мәселелердің бірі. Педагогикалық тәжірибе — оқыту, білім беру және тәрбие үдерісінің нәтижесі; ол оқушының тұлғалық сапаларынан көрінетін, белгілі бір мақсатпен ұйымдастырылатын педагогикалық процесс.
Көпшілік мұғалімнің педагогикалық тәжірибесі — педагогика ғылымының жетістіктеріне сүйеніп, білім беру ұйымдарында жүзеге асырылып жатқан жұмыс жүйесі.
Озат педагогикалық тәжірибе: кең және тар мағынасы
Кең мағынада
Мұғалім шеберлігінің жоғары деңгейі, тұрақты педагогикалық нәтиже беретін оқыту мен тәрбиелеу тәжірибесі. Мұнда түбегейлі жаңалық болмауы мүмкін, бірақ ғылымда белгілі принциптер мен әдістер табысты қолданылып, басқа мұғалімдерге үлгі болады және тәжірибе таратылады.
Тар мағынада
Шығармашылық ізденіске негізделген, жаңалығы бар тәжірибе — жаңашыл педагогтердің тәжірибесі. Мұндай тәжірибе мектеп практикасына жаңа шешімдер енгізетіндіктен, оны талдап, бағалап, жүйелі түрде тарату қажет.
Шеберлік пен жаңашылдықтың ара-жігін ажырату әрдайым оңай емес: мұғалім белгілі әдістермен шектелмей, жаңа тәсілдерді қолдану немесе тиімді үйлестіру арқылы бірте-бірте жаңашыл деңгейіне көтерілуі мүмкін. Сондықтан кез келген сапалы тәжірибені практикаға енгізуге болады, алайда жаңашыл мұғалімдердің іс-тәжірибесін жан-жақты талдап, қорытындылап тарату ерекше маңызды.
2) Озат тәжірибенің белгілері және оған қойылатын талаптар
1-белгі: әлеуметтік сұранысқа сәйкестік
Озат мұғалімдер мен білім беру ұйымдарының қызметкерлері қоғам дамуының бағытына сай жұмыс істеп, педагогикалық үдерісті жетілдірудің тиімді жолдарын табады.
2-белгі: тұрақты және сапалы нәтиже
Педагогикалық өнім — оқушылардың білім, білік, дағды деңгейі, жалпы дамуы және тәрбиелілігі. Сабақты бағалау мен білім сапасын тексеруде мына сұрақтар басшылыққа алынады:
- оқушылардың бағдарламадағы оқу материалын меңгеруі;
- өз бетінше білім ала білуі;
- білімді шығармашылықпен тәжірибеде қолдануы;
- оқушылардың жалпы дамуы.
Білім сапасы неден көрінеді?
Байқампаздық, талдау, жинақтау, абстракциялау іскерлігі; оқу материалымен жұмыс істеу тәсілдерін анықтау; әрекет жүйесін құра білу; өз әрекетін бақылау және қажет жағдайда түзету енгізу.
Тәрбиелілік көрсеткіштері
Оқушының пікірінен, мінез-құлқынан, жүріс-тұрысынан байқалады.
3-белгі: күш пен құралды орнымен жұмсау
Тұрақты нәтижеге жету үшін мұғалім мен оқушы өз күшін және оқу құралдарын ұтымды пайдалануы қажет. Оқушыларға шамадан тыс қосымша тапсырмалар беріп, басқа пәндерді меңгеруге зиян келтіретін тәсіл озат тәжірибе болып саналмайды.
4-белгі: жаңалық пен үздіксіз жетілдіру
Озат педагогикалық тәжірибе оқу-тәрбие жұмысын үнемі дамытып, жетілдіріп отырады. Сондықтан әрбір мұғалім жаңашыл ұстаздардың тәжірибесін, педагогтар мен психологтардың ғылыми еңбектерін терең зерттеп, ұсыныстарын өз практикасында шебер қолданғаны дұрыс.
Педагогикалық тәжірибені зерттеу және жинақтау жолдары
- мұғалімнің өз тәжірибесін өзі зерттеп, жинақтауы;
- педагогикалық еңбек шеберлерінің жұмыс жүйесін зерттеу және жинақтау;
- бір педагогикалық тақырып бойынша бірнеше мұғалімнің тәжірибесін салыстыра зерттеу;
- жаңашыл мұғалімдердің озат тәжірибесін тарату және оқу-тәрбие процесіне енгізу;
- ғылыми-зерттеу институттарының басшылығымен өзекті мәселелерді анықтап, шешуге қатысу.
Өзіндік зерттеу қалай жүреді?
Мұғалім нақты бір мәселені шешу үшін әдіс-тәсілдерді таңдап, олардың ықпалын сабақ және тәрбие іс-шаралары арқылы бақылап, деректерді талдап, қорытындысын жүйелі түрде жазып отырады.
Қандай материалдар жинақталады?
Сабақ жоспары, күнтізбелік-тақырыптық жоспар, оқушылардың жазба жұмыстары мен дәптерлері, баяндамалар, бақылау нәтижелері және салыстырмалы талдаулар.
3) Инновация
Инновация — педагогикалық үдеріске оқыту мен тәрбиенің жаңа тұжырымдамаларын, оқу жоспарлары мен бағдарламаларын, түрлерін, әдістерін және құралдарын енгізу арқылы мақсатқа жету. Инновациялық үдеріссіз мектептің дамуы мүмкін емес: білім беру тарихында ескі тәсілдер мен құралдардың орнына жаңа, озық үлгілердің келуі жиі кездеседі.
Тарихи мысалдар
- 1920-жылдары жобалау әдісі негізінде топтық үй тапсырмаларын беру тәжірибесі қолданылды.
- Бұл тәсілді жаңашыл мұғалім Н.П. Гузик өзгертіп, тиімді бейімдеп қолданды.
- 1970–80 жылдары Ш.А. Амонашвили, И.П. Волков, С.Н. Лысенкова, В.Ф. Шаталов сияқты жаңашыл педагогтердің тәжірибесі кең қолдау тапты.
Инновациялық мектептердің негізгі мақсаты — жеке тұлғаны жан-жақты дамыту.
Н. Нұрахметов бойынша инновация топтары
- білім мазмұнындағы инновациялар;
- оқу-тәрбие үдерісінің әдістемесі, технологиясы, түрі, әдістері және құралдарындағы инновациялар;
- оқу-тәрбие үдерісін ұйымдастырудағы инновациялар;
- мектептегі басқару жүйесіндегі инновациялар.
Өзгеріс сипатына қарай
Жеке
Бір-бірімен байланысы жоқ, оқшау енгізілетін өзгерістер.
Модульдік
Бір-бірімен байланысты өзгерістер: жақын пәндерде немесе жас деңгейі бірдей оқушылармен жүргізілетін жұмысқа енгізілген жаңалықтар.
Жүйелі
Мектептің барлық құрылымын қамтитын, кең ауқымды өзгерістер.
Инновация түрлері
Модификациялық
Педагогикадағы әдіс-тәсілдерді жетілдіру. Мысалы, А.С. Макаренконың қиын балаларды тәрбиелеу әдістерін А. Ысқақов заманауи талапқа бейімдеп қолданды.
Комбинаторлық
Белгілі әдістердің элементтерін үйлестіру. Бұл тәсіл қазіргі тіл оқыту әдістемесінде жиі қолданылады.
Түбірлі
Білім берудің мемлекеттік стандарттарын енгізу сияқты түбегейлі өзгерістер.
Инновациялық іс-әрекет және үдеріс кезеңдері
Инновациялық іс-әрекет — қоғамның әлеуметтік-экономикалық жағдайына сай мектеп жұмысын дамытып, мектеп өміріне оң өзгерістер әкелетін әрекет. Әр мұғалім оқу-тәрбие жұмысын жетілдіру үшін өз іс-әрекетін саналы түрде өзгертіп отырады.
1) Себептері
Жаңалық енгізудің қажеттілігін айқындау.
2) Жобалау
Идеяны жоспарға, бағдарламаға және нақты қадамдарға айналдыру.
3) Жүзеге асыру
Жаңалықты тәжірибеге енгізу, мониторинг жасап, қажет болса түзету енгізу.
Орта факторы
Инновациялық үдеріске орта да әсер етеді. Мектеп жаңалықтың себебін және жобаның дұрыстығын дәлелдеп, мұғалімдерді, оқушыларды және ата-аналарды қызықтыра білуі керек.
Инновациялық үдерісті күшейтетін 5 фактор
- мектеп басшыларының шығармашылығы және оқытудың жаңа технологияларын жасай алу қабілеті; педагогикалық үдеріске қатысушылардың өзара әрекеті мен қарым-қатынасы;
- инновациялық үдерістің жоспары мен бағдарламасы;
- жоспар бойынша ғалымдардың кеңес беруі және қажет жағдайда үдеріске түзетулер енгізуі;
- әлеуметтік-экономикалық жағдай;
- инновациялық үдеріске қатысушылар: бастама көтерушілер, қолдаушылар, қарсы көзқарастағылар.
Бақылау сұрақтары және тапсырмалар
- Озат педагогикалық тәжірибе деп нені атаймыз?
- Озат педагогикалық тәжірибеге қойылатын талаптар қандай?
- Инновация ұғымы және оның түрлері қандай?
Пайдаланылған әдебиеттер
- Нағымжанова Қ. Педагогикалық инновацияның зерттелуі. Бастауыш мектеп, №3, 1999.
- Методологические и теоретические проблемы изучения, обобщения и использования передового педагогического опыта. М., 1978.
- Кухарев Н.В. Педагог-мастер, педагог-исследователь. Гомель, 1992.
- Введение в научные исследования (ред. В.И. Журавлев). М., 1988.