Абогин қызарақтап

Қыркүйектің бір кеші: үй ішін тұншықтырған тыныштық

Қыркүйектің салқын, бейуақ кешінде земстволық дәрігер Кириловтың алты жасар, жалғыз ұлы Андрей жұқпалы тамақ ауруынан қайтыс болды. Үй ішінде ешкімнің даусы шықпай, қайғының өзіне тән меңіреу тыныштығы орнады: анасы жаңа ғана жан тапсырған баланың төсегі алдында тізерлеп, бүгіліп отыр; әкенің қолы карболкадан күйіп, жүзі терден малшынып, есіктің тұтқасын өзі ашуға мәжбүр.

Қауіпті дерттен сескенген барлық қызметші таңнан-ақ үйден кетірілген еді. Сырттан келген әр дыбыс осы үйдің ішіндегі жадау күйге қарсы шығып тұрғандай сезілетін. Дәл сол сәтте ауыз үйден қоңырау шыр ете түсті.

Түнгі қоңырау және үрейдің дауысы

Қараңғы ауыз үйге орта бойлы, ақ бөкебай жамылған, боп-боз жалпақ жүзді адам кірді. Ол аптығып сөйлеп, өз-өзін әрең ұстап тұрғандай көрінді: демі жетпей, даусы дірілдеп, сөз саптауы бұзылып кетеді. Бұл — Абогин еді. Ол дәрігермен бұрын таныс екенін айтып, қолын қатты қысып амандасты да, бірден өтінішке көшті: әйелі кенет ауырған, көлігі дайын, қазір бірге жүріңіз деп жалынды.

Абогин айтып тұрған көрініс те қорқынышты: шай үстінде әйелінің аяқ астынан жүрек тұсын ұстап, шыңғырып құлап түскені; есін жиғызу үшін су бүркігені, мүсәтір иіскеткені, бірақ еш өзгеріс болмағаны; әкесінің де аневризмадан өлгені. Адам жанын буындырып тұрған үрей осылайша үйдің қараңғысынан өтіп, дәрігердің дәл іргесіне келді.

Борыш пен ар арасындағы ауыр таңдау

Абогин жағдайды түсінетінін айта отырып, қайтадан жалынды: бұл маңда дәрігер біреу-ақ, ал әйелінің хәлі қыл үстінде. Ол «мені емес, басқа адамды құтқаруға келіңіз» деп, «адам өмірі бәрінен қымбат» деген сөздерге сүйенді.

Кирилов алғашында үзілді-кесілді бас тартты. Әйелін жалғыз қалдыруға болмайды, өзі қалжырап тұр. Ол тіпті заң талабын да атап өтті: дәрігер шақырылған жерге баруға міндетті, ал шақырған адам қажет болса, оны күштеп апаруға да құқылы. Бірақ заңның суық жолдарына сыймайтын тірі қайғы бар еді.

Ақыры, Абогин айтқан арақашықтық пен уақыт дәрігердің шешіміне әсер етті: «он үш-төрт шақырым, бір-ақ сағатта барып келемін» деген уәде. Кирилов күрсініп: «Жарайды, жүрейік», — деді.

Түнгі жол: табиғаттың да дімкәстігі

Солқылдақ арба қараңғылықты тіліп жөнелді. Әуелі аурухана маңындағы сұрықсыз үйлер шұбап қалды; кейін бәрі қою қара түнге жұтылды. Дөңгелек сылдырына үріккен қарғалар ағаш басында қалбақтап, қарқылдап ұшты — дәл бір бұл екі үйдің қасіретін сезгендей.

Жол бойы екеуі үнсіз отырды. Бір кезде Абогин күрсініп: жақыныңды дәл осындай қауіп үстінде шын сүйетініңді ғана сонда ұғасың, деді. Ал Кирилов өз-өзін ұстай алмай, кенет әйелін ойлап, фельдшер жіберуді өтінді. Абогин үндемеді.

Айнала табиғаттың өзі де қажығандай: алыста көмескі от жылтырайды, сол жақта бұйра төбелер қарайып тұр, ал төбе үстінде жұқа тұман жапқан жарты ай бұлтқа қамалып қалған. Бұл көріністен шарасыздық сезіледі — құдды әлемнің өзі де қыстың суығына дайындалып, тыншығандай.

Бөгде үйдің жарығы және «аурудың» жоғалуы

Ақыры, арба тоқыма кенеппен сәнделген кіреберіс қалқа алдына келіп тоқтады. Үйдің жоғары қабатындағы терезеден жарық көрінеді. Абогин сол жарыққа қайта-қайта қарады: «Ешқандай абыр-сабыр жоқ… демек, әзірге аман шығар», — деп өзін жұбатты.

Үй іші жап-жарық болғанымен тып-тыныш. Қонақ бөлменің қызыл іңірі, әдемі жиһаздары, бұрыштағы сағат тықылы — бәрі де бұл үйдің сырттай жайлы екенін аңғартқандай. Кирилов болса әлгі әлемге кіріге алмады: ол орындыққа отырып, карболкадан күйген қолдарына қайта-қайта қарады.

Шындықтың соққысы: шақырудың астарындағы алдау

Біраз уақыттан соң Абогин табалдырықта көрінді — бірақ енді ол жаңағы сыпайы, өзіне сенімді адамға ұқсамады. Жүзінде үрей мен күйзеліс, көзі шарасынан шығып, даусы шатынап тұрды. Ол үйдің ортасына әрең жетіп, белі бүгіліп, жұдырығын түйіп айқай салды:

Кириловтың өңі күрт өзгерді. Өз үйінде баласы өліп, әйелі қара жамылып жалғыз қалғанын, өзі үш күн ұйықтамағанын айтып, бұл жағдайдың не екенін түсіндіріп беруді талап етті. Оның сөзінде ашу ғана емес, адам төзбес қорлықтың дәмі бар еді: біреудің күйкі айласы оның қайғысының дәл үстінен өтті.