Әділ билігімен, тапқыр шешендігімен бүкіл қазақ қауымының арасында атағы шыққан адам
Майқы би — аңызға айналған тарихи тұлға, атақты би, шешен. Халықтың ауызша тарихында ол Шыңғысты хан көтеруге қатысқан он екі бидің бірі ретінде айтылады. Әділ билігімен, тапқыр шешендігімен бүкіл қазақ қауымына кең танылған.
Халық арасында: «Түгел сөздің түбі бір, түп атасы Майқы би» деген көне нақыл сақталған.
Тарихи бейне және шежірелердегі бірнеше тұлға
Шежірелерде «Майқы би» атымен өмір сүрген бірнеше тұлға кездеседі. Кейбір зерттеушілердің пайымдауынша, олардың бірі б. з. б. Үйсін мемлекеті билеушілерінің қатарында болған болуы мүмкін. Майқы би кей деректе Мәнұлы деген атпен де айтылады; ол б. з. б. 178–89 жылдары өмір сүрген, аңыз бойынша «би» атанған тұңғыш тұлға ретінде сипатталады.
Бірінші тұлға (аңыздық-ежелгі қабат)
- Мәнұлы атымен белгілі делінеді.
- Б. з. б. 178–89 жылдарымен байланыстырылатын дерек бар.
- Аңыз бойынша «би» атанған алғашқы тұлға ретінде аталады.
Екінші тұлға (Шыңғыс хан дәуірімен байланысты қабат)
- Майқы би Төбейұлы (1105–1225) ретінде көрсетіледі.
- Шыңғыс ханның замандасы, әрі оны хан көтерген он екі бидің бірі делінеді.
- Ел басқаруда ақылшы, бас би қызметін атқарғаны туралы мәліметтер айтылады.
Жазба деректердегі Майқы би
Парсы тарихшысы Рашид ад-Диннің «Жамиғ ат-тауарих» еңбегінде Майқы би Қошындық Байқу деген атпен аталады. Онда оның Шыңғыс ханның оң қолы, ел басқару ісіндегі кеңесшісі әрі бас биі болғаны, Жошы хан әскерлерінің оң қанатын басқарғаны баяндалады. Бұл дерек моңғол жылнамасы «Алтын тобчида» да ұшырасады.
Түйін
Осы мәліметтерге қарағанда, Майқы би жас мөлшері жағынан Шыңғыс ханмен қатарлас, не сәл үлкен болуы ықтимал. Алайда қазақ аңыздарының бір бөлігінде ол кейінірек өмір сүріп, қазақтың үш жүзге бөліну кезеңінде айрықша рөл атқарған тұлға ретінде суреттеледі.
Қазақ ұлысы, үш жүз және таңба туралы аңыздар
Кейбір халық аңыздарында Майқы би Орманбет би қайтыс болып, «он сан ноғайлы» жұрты ыдыраған тұста қазақ ұлысын құрған абыз-би ретінде айтылады. Сондай-ақ ол қазақтың үш жүзіне таңба үлестіріп берген деген сюжет те кең тараған.
Ұлы жүз
Аңызда Үйсін бастаған бөлікті Ұлы жүз деп атайды.
Орта жүз
Арғын бастаған бөлікті Орта жүз дейді.
Кіші жүз
Алшын бастаған бөлікті Кіші жүз деп атайды.
Аңыз желісінде ноғайлы хандарының бірі — Қызыл Арыстанның ұлы Ахметті Ұлытауда үш жүзге хан етіп көтергені де айтылады.
Өсиет сөз және биліктің мәні
Майқы биден қалған өсиет
«Хан ақылды, әділ болса, қарашасы ынтымақты, батыл болса, қара жерден су ағызып, кеме жүргізеді...»
«Ақ білектің күшімен, ақ найзаның ұшымен ел болуды ойлаңдар...»
Бұл өсиет Майқы бидің өз дәуірінде беделі зор, ақылы кемел тұлға ретінде қабылданғанын аңғартады.
Майқыдан бастап «би» атағы — лауазым, ал билік — өнер ретінде бағаланады деген түсінік орнығады. Әдет-ғұрып, салт-дәстүр, жол-жоралғы нормалары қоғамдық қатынастарды реттейтін тетікке айналып, елдік ұйысудың негізі ретінде сипатталады.
Түркі дүниесіндегі орны
Майқы бидің орны ерекше: кей болжамдарда ол түркі халықтары әлі толық жіктеліп үлгермеген кезеңде өмір сүріп, әділдігі мен шешендігі арқылы жалпы түркілік қайраткер дәрежесіне көтерілген тұлға ретінде қарастырылады. Сол себепті өзбек, татар, башқұрт, қарақалпақ сияқты халықтардың аңыз-әңгімелерінде де ол «өз биі» ретінде қадірленетіні айтылады.
Шежірелік таралым туралы дерек
Кей шежіре нұсқаларында Ұлы жүздің түп атасы Ақарыстан (Ұзынсақал Ыбырайым) деп көрсетіліп, одан Кейкі, одан Төле би, одан Қойылдыр, Қоғам, Майқы, Мекіре тарайды. Майқы есімі қазақтың шығу тегі жайлы көптеген аңыздарда осы тұрғыда аталады.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы