Балаларды қара

Ұмытпасам, бұдан шамамен он төрт-бес жыл бұрын: Қаржасбайдың аңыраған қонақ үйінде жиырма шақты баланы алқа-қотан отырғызып, Мәжит қожа азан-қазан қылып оқытып жататын. Ол кезде Мекалайдың аузынан жалын шығып тұрған шағы еді. Ал бүгін сол Мекалайдың жалыны түгілі, әуелі қабірін таба алар ма екенсің.

Сол кезде қожадан талай бала оқитын. Сол балалардың ішінде босаға жақта — астында бір жапырақ тай тері — мұрнын қос-қостан тартып, қожасының ақ сабауына алаңдап, шиге шаншылған бір жапырақ қағазына үңіліп, құнысып отырған момақан бір бала болушы еді. Жасы он-он бірлер шамасында.

Жұман — аз, нашар атаның тұқымы. Жұман дегенім — Қартқожаның әкесі. Ол момын адам: кісіден тіленбейді, кісіге жағынбайды. Бес уақыт намазын оқып, «А, Құдай, бергеніңе шүкір» деп, барға қанағат, жоққа сабыр ететін бейуаз.

Ер жетіп, ес білген сайын Қартқожа әділетсіздікті көп көрді. Құрбы-құрдасы кемсітіп, мазақтап, қорлаған кез аз болмады.

Бұдан өзге де қорлық көп болды: байдың балалары қарға аунатты, қойнына қар толтырды, тонын жыртты, кітабын шашты, өгізшеден аударып қуып, талай рет жаяу қалдырды. Осының бәрі Қартқожаның жанын кейітті:

Күштілер әкесіне де зорлық көрсетпеді ме? Мақымет бай үйлерінің бір құнан өгізін қарызға алып, неше сұраса да қайтармады. Болыспен құда болған соң, Жұманның шамасы қайдан келсін? Жалғыз кер қасқа атын «тілмашқа керек» деп шабарман ұстап әкетіп, бір аптадан соң зорыққан ат пышаққа ілінді. Ауылнайдың боқтағанын, көрші ауылда шабындықтың тартып алынғанын — бәрін Қартқожа көріп-біліп жүрді.

Болыс, тілмаш, ауылнай, шабарман — атқа мінгендердің бәрі Қартқожаның көңілінде зорлықшыл, жалмауыз, жан алғыш болып қалыптасты.

Қартқожа ескіше оқып, дүмше тақуа молдаға айналды. Аят оқығанда күйеу Мағзұмның мақамына салып, Құран оқығанда шарта жүгініп, көзін жұмып, сызылып отыруды да үйренді. Құран бағыштау, жаназа шығару, тәямім соғу, ғұсылдың қашан уәжіп болатыны, ыстынжа қылғанда не істеу керегі — бәрін тоқып алды.

Осы кезде Қартқожа жаңа бір сөздерге құлақ сала бастады: әр болыста «үшкөл» деген мектеп бар екен, онда оқығандар екі-үш жылда орыс тіліне судай болып, тілмаш, періуатшік болуға жарайды екен.

Түсінде де өзін орыстардың арасында жүріп, орысшалап «жеңіп кеткен» күйде көреді. Ояна келсе — баяғы жаман Қартқожа: жапырайған тымақ, бастама мәсі, бір жамбасына қисайған кебіс, ләңке шапан, мойнында тері сасыған дұға.

Қартқожаның ауылы Қарақұдық басында. Ел жайлауда, әкесі үйде жоқ. Ағасы итарқа күркеде түске дейін тұрмайды. Сәске мезгілде әжесі: «Сиыр суға келді», — деген соң, Қартқожа құдыққа жөнелді.

Сиырлар қарқынын басқанда, Қартқожа оң жаққа қарады. Үлкен ауыл жақтан екі атты кісі келе жатыр екен. Біреуінің сымпиған қара киімі, басында ноғай бөрік. Атқа отырысының өзі: «Ел қазағы емеспін!» — деп айғайлап тұрғандай. Қасындағысы — үлкен ауылдағы Сәдуәлі.

Екеуі құдықтан өте шығып, Шідербайдікіне түсті. «Бұл кім екен?» деп Қартқожа да барды. Әбілда періуатшікті көргелі орысша киінген адам оған таңсық: жақындаса, бірдеңесі жұғып кететіндей көрінеді.

Лау әкелген жігіт: «Бұл кісі көп бөгелмейтін шығар, лауды қамдата отырғаныңыз дұрыс», — деді. Сәдуәлі лау мінерін сезіп, іштен есептеп отыр. Ақыры Шідербай «жеңіл қол» жылқыны ойлап тауып: «Қартқожа, сен құнаныңа мініп, бұл кісіге ер де, Балдекең ауылына дұрыстап апарып сал» — деді.

Қартқожа ойланбай: «Жарайды», — деді. Оңаша сөйлесуге құмар еді, құнанның қиналатыны ойына да келмеді.

Жолға шыққан соң Қартқожа шәкіртпен әңгімеге кірісті. Қаланың, үшкөлдің, медресенің, оқудың жайын сұрады. Шәкірт те ерігіп келе жатқасын ба, қаланы қызықтырып, асыра мақтап, жанынан қосып та жіберді: медресе тіршілігін, қаланың тамашасын, отарбаны, «борақотты», «аптомабельді», театрды суреттеді.

Ақырында Қартқожа «оқуға бола ма?» деп сұрады. Шәкірт медресеге түсуге болатынын, бірақ жылына кемі қырық-елу сом қаражат керегін айтты. Бұл — кішігірім үш қараның құны. Ондайды Қартқожа қайдан тапсын?

Оның көкейіндегі медресе емес, Әбілдадай періуатшік болу еді. Сондықтан үшкөлдің ретін сұрады. Бірақ үшкөл ересек жігітті алмайды екен — жасы өтіп кетіпті.

Айрыларда шәкірт Қартқожаға кішкентай кітапша берді. Қартқожа рақмет айтып, кітапшаны қойнына тығып, ауылына қайтты. Қараңғы түнде адасқан адам алыстан жылт еткен отты көргенде қалай қуанса — Қартқожаға да оқу дегеннің жарық сәулесі жылт еткендей болды.

Келе жатып, кітапшасын ашып оқығысы келді. Ат үстінде оқимын дегенде, шыбындаған екі ат қолын жұлқып, оқытпады. Сонда да басынан бір-екі жолды оқып еді — ұнап кетті ме, көзі жайнап, аттан түсе қалды.