Абайдың Зұлқарнайы туралы поэмасы хақында Семей таңы

Абай — ұлы ақын әрі ағартушы

Ұлы ақын, ағартушы, қазақтың жазба әдебиетінің және әдеби тілінің негізін салушы — Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы Өскенбайұлы. Ол Шығыс Қазақстан облысының (бұрынғы Семей уезі) Абай ауданында, Шыңғыс тауының баурайында дүниеге келді. Абай атақты Тобықты руының Ырғызбай тармағынан тарайды.

Балалық шағы мен алғашқы білім жолы

Абай ауыл молдасынан оқыған кішкентай кезінен-ақ зеректігімен көзге түсті. Кейін Семей қаласында үш жылдық медресе білімін алды. Ол көпті көрген әжесі Зеренің тәрбиесінде өсіп, парасаты биік анасы Ұлжаннан тағылым алды.

Құнанбай дәуірі және ел ісіне ерте араласуы

Әкесі Құнанбай Өскенбайұлы ел басқару ісіне араласқан кезеңде Ресей патшалығы Қазақстанның батысы мен орталық аймақтарын отарлап, басқару жүйесін өз тәртібіне икемдей бастаған еді. Құнанбай өз дәуірінде ықпалды би, ел билеген тұлға болды. Ол балаларының ішінде Абайды ерекше баулып, ел ісіне араластырды. Абайдың оқудан ерте тартылуы да — ұлын билік жұмысына дайындау ниетінің көрінісі.

Әке еркімен жастайынан ел ісіне араласқан Абай тез есейіп, балалықтан ерте айырылды. Ол ел ішіндегі әңгіме, сөз өнері, билердің шешендігіне құлақ түріп, ерекше талантымен бойына сіңіре білді. Әділет жолын ұстанғаны үшін Абайдың үстінен арыз да жазылып, үш-төрт ай тергеліп, ақталып шыққан кезеңдері болды.

Шығыс пен Батысты тоғыстырған білім кеңістігі

Ел ісімен жүрсе де, жас Абай оқудан қол үзбеді. Бос уақытында қазақ мәдениетін терең танып, араб, парсы, шағатай тілдерін үйренді. Шығыс әдебиетінің алыптары — Низами, Хожа Хафиз, Науаи, Физули секілді ақындардың өлеңдерін жаттап өсті.

Кейін ол орыс тілі мен әдебиетін өздігінен меңгеріп, Пушкин, Гоголь, Лермонтов, Щедрин, Некрасов шығармаларымен танысты. Сонымен қатар Дарвин еңбектерін және Шекспир туындыларын да оқыды. Бұл ізденістер оның дүниетанымын кеңейтіп, білімін шыңдай түсті.

Халыққа жақындық және әлеуметтік әділет

Абай ауқатты отбасынан шықса да, халқына әрдайым жақын болды: олардың дауын даулап, мұңын жоқтады. Ақынның әлеуметтік сезімталдығы өлеңдерінен де анық байқалады.

...Кедейдің өзі жүрер малды бағып,
Отыруға отын жоқ үзбей жағып.
Тоңған иін жылытып, тонын илеп,
Шекпен тігер қатыны бүрсең қағып.

Қар жауса да тоңбайды бай баласы,
Үй жылы, киіз тұтқан айналасы.
Бай ұлына жалшы ұлы жалынышты,
Ағып жүріп ойнатар көздің жасы.

Семейдегі демократтармен таныстық

Жасы отыздан асқан тұста Абай орыс тіліндегі кітаптарды терең оқуға бет бұрды. Сол кезеңде Семейге айдалып келген орыс демократтарымен танысады. Олардың ішінде Михаэлиспен ерекше жақын араласқан. 1880 жылдары айдалып келген Долгополов, Леонтьевтермен де пікірлесіп, өзі үйрене жүріп, оларды қазақтың салт-дәстүрімен таныстырды, қол ұшын берді.

Шығармашылық жолы және әдеби мұрасының өзегі

Абайдың шығармашылықпен еркін айналыса бастаған кезеңі — 1860 жылдар. Әуелде өлеңдерін басқа атпен таратқан. Тек 1886 жылы «Жаз» өлеңінен бастап өз есімін қоя бастайды.

«Жаз», «Күз», «Қыс», «Жазғытұры», сондай-ақ «Жасымда ғылым бар деп ескермедім», «Ғылым таппай мақтанба», «Интернатта оқып жүр», «Сегіз аяқ» секілді туындылары сол дәуірдің әлеуметтік ахуалын танып-білу үшін айрықша маңызды.

Оқи жүріп, білімін толықтыра жүріп, қырықтан асқан шағында Абай біржола ақындыққа ден қойды. Туған халқын сүйген ол бодандық жағдайындағы ел санасын оятуға, береке-бірлікке шақыруға күш салды. Халқы да Абайын құрметтеп, өлеңдерін жаттап, тұмардай сақтады.

Поэзиясы, поэмалары және өлең өрнегін жаңарту

Абай өлеңдері бай философиялық тереңдікке, күрескерлік қасиетке ие. Ол алдымен қазақтың телегей-теңіз ауыз әдебиетінен сусындап, батырлық және ғашықтық жырлардың дәстүріне мұрагер болды. «Ескендір», «Масғұт», «Әзім әңгімесі» секілді поэмалары да зерттеушілер назарынан түскен емес.

Абай қазақ өлеңінің үлгісін жаңаша тұрғыдан байытты. Сондықтан оны қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушы деуге толық негіз бар. Ақындық дәстүрін көзі тірісінде-ақ тікелей дамытып, жалғастырған шәкірттері болды; солардың ішінде өз балаларының орны айрықша.

Сазгерлік қыры

Абай тек ақын емес, сонымен бірге сазгер. Ол халық арасынан шыққан таланттарды танып, еңбегін елге таратқан тұлға болды. Абайдың ән мұрасы қазақтың халық музыкасы тарихында ерекше орын алады. «Сегіз аяқ», «Айттым сәлем, Қаламқас», «Желсіз түнде жарық ай» секілді әндері бүгінге дейін халық жүрегінен орын алған.

Қара сөздер: тәрбие, таным, адам болмысы

Абай шығармашылығында қара сөзге ерекше мән берді. Поэзиясының арқауы болған ғылым, білім, еңбек идеялары қара сөздерде жалғасып, тереңдей түседі. Қара сөздерден адамның көңіл күй әлемін айқындайтын күлкі мен қайғы туралы да тың ой табамыз. Абай «күлме» демейді — орынсыз күлкіден сақ болуды ескертеді.

Абай өз шығармалары арқылы рухани бірлікке шақырды. Қорыта айтқанда, ол — қазақтың демократ ақыны, ұлы ойшыл, философ. Оның өлеңдері мен қара сөздері әділет, мейірім, сенім, адалдықты іздеген терең танымның көркем өрімін танытады.

XIX ғасыр қоғамының айнасы

Абай өлеңдерінің тақырыбы жан-жақты, әлеуметтік аясы кең. Ол халықты өнерге, білімге, ғылымға шақырады; сонымен бірге жанға жайлы, жүрекке жылы тиетін махаббат лирикасын да биік деңгейге көтерді. Сондықтан Абай поэзиясы XIX ғасырдағы қазақ қоғамының айнасы деп те аталады.

Өмірінің соңы, мұражай және мұраның әлемге таралуы

Ақын 1904 жылы туған жерінде қайтыс болды. Сүйегі Жидебай жеріне қойылды. Қазір Жидебайда ақын тұрған үйде әдеби-мемориалдық мұражай жұмыс істейді. Қазақ қауымы өздерінің ұлы Абайымен мақтанады әрі оны күн өткен сайын жаңа қырынан танып келеді: Абай мұрасы бүгін де, болашақта да өміршең.

Абай шығармалары көптеген тілдерге аударылып, әлем жұртшылығының жоғары бағасын алуда. Соның бір дәлелі — Қытай Халық Республикасында ақынның өлеңдері мен қара сөздері қытай тілінде жарық көріп, үш дастаны да аударылып жарияланғаны.

Отбасы және ұрпақ жалғастығы

Ақынның өз кіндігінен он бала тарады. Бәйбішесі Ділдәдан: Ақылбай, Әкімбай, Әбдірахман, Райхан, Күлбадан, кенже баласы Мағауия. Екінші әйелі Әйгерімнен (Шүкіман): Тұрағұл, Мекайыл, Ізкәйіл, Кенже. Абай үміт күткен талантты балаларының қатарында Әбдірахман, Мағауия, Тұрағұл, Мекайыл аталады: олар әкелерінің өлеңдерін жатқа айтып, халық арасына таратқан, әншілік пен домбырашылық өнерге де жақын болған.

Есімін ұлықтау

Абай есімін мәңгі есте қалдыру мақсатында көптеген шаралар атқарылды: Жидебайдағы Абай қыстауы қалпына келтіріліп, Семейдегі Абай қорық-мұражайының филиалына айналды. Ақын жерленген орынға гранит пен мәрмәрдан құлпытас орнатылды. Семейде және Қарауылда ескерткіштер қойылды.