Тілегі жаманмен
Тұлға және тегі
Бөлтірік Әлменұлы (1771–1854) — қазақ тарихында би-шешендігімен қатар, жауынгер-батыр, палуан ретінде де танылған көрнекті қайраткер. Ол Жамбыл облысы Шу ауданының Шоқпар ауылында дүниеге келіп, Жамбыл облысы Талас ауданының Жидек ауылында жерленген.
Бөлтірік Ұлы жүздің Ысты елінен шыққан. Шежірелік таралым бойынша Ыстының Ойықты бұтағынан Қызылқұрт, Зорбай, Орбай, Сәтек тарайды. Зорбайдан Байгелді, одан Қосай, одан Малай, Сүйіндік, Өтеген, Сабдалы, Әлмен, Бөлтірік өрбиді. Ана жағынан да туыстық байланысы бар, ел ішінде «Бөлтірік шешен» атымен кең танылған.
Шешендік мұраның мәні
Бөлтірік жастайынан өмірден өткенге дейін адамдар тағдырына қатысты сан алуан мәселелерге даналықпен, әділдікпен баға беріп, тоқтам айта алған. Оның шешендік сөздері жастарды да, ересектерді де жақсылық пен жамандық қасиеттерін салыстыра тануға жетелейді.
Шешендік өнердің басты ерекшелігі — аз сөзге астарлы, мегзеулі ой-мағынаны сыйғызу. Бөлтірік сөздері адамның рухани әлемін көркейтетін, кейінгі ұрпаққа тағылым болатын қағидаларды нақты оқиғалармен дәлелдеп отырады. Осы арқылы би-шешендер ғасырлар бойы сөйлеу мәдениетін қалыптастырып, ел ішіндегі дау-жанжалдың да өркениетті шешілуіне ықпал еткен.
Тақырыптық топтамалар
Нақыл сөздеріндегі оқиғалы әңгімелердің өзегі көбіне сөз қадірі, тілдің жауапкершілігі, ой мен мінез тазалығы төңірегінде өрбиді: «Сөздің көркі — мақал-ды», «Сөз қадірін білмесе», «Басқа пәле — тілден», «Бәле қайда деме — аяқ астында», «Әкең қапа болады», «Сөз мәнісі», «Тұз сөздің де дәмін кіргізеді».
Әлеуметтік қызметі
Бұл әңгімелерде отбасыдан бастап ауыл-аймаққа, тұтас елге дейінгі ортада сөз өнерінің құдіреті адамгершілік-эстетикалық әрі әлеуметтік ықпалымен бағаланады: сөз жарастырады да, сөз араздастырады да.
Сөз қадірі және сөйлеу мәдениеті
«Сөз қадірін білмесе» атты әңгімеде Бөлтіріктің салыстыру, шендестіру тәсілімен берген бағалауы айқын: байлық та, билік те — жауапкершілікті көтере алмаған жанның қолында тұрақтамайды.
Үзінді
Бай болмаған бай болса, жайламаған саз қоймас.
Би болмаған би болса, басын шалмаған сөз қоймас.
Сөз қадірін білмесе, байдан байлық көшеді.
Сөз қадірін білмесе, биден билік көшеді.
Ал «Әкең қапа болады» атты әңгімеде шешен сөйлеу әдебін тереңдетіп түсіндіреді: сөздің тәттілігі де, ащылығы да бар; сөз жеңіл де, ауыр да. Ең маңыздысы — сөзді тілге емес, ақылға билетіп айту.
Сөйлеудің бес таразысы
- Не сөйлейтініңді біл.
- Кімге сөйлейтініңді біл.
- Қай жерде сөйлейтініңді біл.
- Қай кезде сөйлейтініңді біл.
- Қалай сөйлейтініңді біл.
Осының бірі кем болса, «сара сөзің шала болады, арты жала болады» деген түйінмен шешен сөз жауапкершілігін бекітеді.
Жолдастық пен достық: сын сәттегі шындық
Бөлтірік сөздерінің бір бөлігі адамдарды жолдастыққа, достыққа тәрбиелеуге арналған. Ол жақынның, достың шынайы бейнесі — қиын-қыстау шақта танылатынын үнемі алға тартады.
«Саңылауы жоқпен сабақтас болма»
Бұл әңгімеде шешен ұлының бұзық балалармен бірге жүріп, ақыры ұрлық оқиғасына ілігіп, айып тартқанын мысал етеді. Әке өсиеті — орта таңдаудың, мінез түзудің өлшемі.
Саңылауы жоқпен сабақтас болма.
Байлауы жоқпен санаттас болма.
Тілегі жаманмен қапаға түспе.
Тегі жаманмен ортаға түспе.
«Жолбарыс терісін жамылған батыр»
Халық әңгімесінде жолдастары жолбарыспен бетпе-бет келгенде Бөлтірікті тастап қашып кетеді. Ал Бөлтірік аңмен жалғыз алысып, оны жеңіп, терісін иығына салып қайтады. Қашқандар кейін қайтып келгенде айтылған диалогтар арқылы шынайы ерлік пен жалған «батырлықтың» ара-жігі ашылады.
Түйін 1
Тірі бола тұра өлі жолбарыстан да төмен болмау — намыс өлшемі.
Түйін 2
Қорқақтықтың «союы» да бар: сатқындық — ерді екі рет «сояды».
Түйін 3
Жүрегін тоқтата алған жігітке бір жолбарыстың айбаты да тосқауыл емес.
Жақсы адамдардың достығы арқылы қоғам өсіп-өркендейді. Осы тұрғыдан алғанда, Бөлтіріктің жолдастық пен достық туралы сөздері азаматтық жауапкершілік пен отаншылдық мінездің де тірегін көрсетеді.
«Киелі жеті» және тәрбиелік дүниетаным
Бөлтірік шешен нақылдары жақсылық пен жамандықты айыруға, кісілік қалыптастыруға бағытталған. Ол қазақ танымындағы киелі жеті санына негізделген дәстүрлік жүйені де кең толғайды.
Жеті жақсы
- Ақыл
- Талап
- Білім
- Мал (дәулет)
- Кісілік
- Кәсіп
- Сөз
Жеті жаман
- Күншілдік
- Кекшілдік
- Астамшылық
- Сараңдық
- Қараулық
- Бәлеқорлық
- Ынсапсыздық
Жеті жетім
- Жауын жаумаған жер
- Басшысы жоқ ел
- Елінен ажыраған ер
- Аққу-қазы жоқ көл
- Тыңдаушысыз сөз
- Киілмей тозған тон
- Қатарлары жоқ шал
Бұл жіктеулер «жеті ата», «жеті ру», «жеті жарғы», «жеті құбыла» сияқты ұғымдармен бірге ұлттық дүниетанымның өзегін құрайды: адамды мінезге, қоғамды тәртіпке, сөзді жауапкершілікке байлайды.
Насихат, бата, өмірлік қағида
«Балаға ақыл» мазмұнындағы насихат-нақылдары дидактикалық әрі философиялық байыптылығымен ерекшеленеді. Онда ата-бабадан жеткен адамгершілік қағидаларын жас ұрпақтың жадына сіңіру мақсаты айқын.
- Қолдағы барды орынсыз шашпау, ашкөздікке берілмеу.
- Жер мен судың қадірін білу: «Сулы жер — нулы жер, нулы жер — рулы ел» деген ұстанымға адал болу.
- Жігіттік пен қарттықтың үйлесімін тану, әр кезеңнің міндетін білу.
- Ойдың, сөздің, істің тазалығын сақтау.
Билік сөздері және құқықтық дәстүр
Бөлтірік Әлменұлы сөздерінің барлығында тәрбиелік мән бар. Жер дауы, жесір дауы, ұрлық, барымта сияқты қоғамдық тартыстарға қатысты айтқан билік сөздері халық жадында сақталып, құқықтық-әдептік өлшем қызметін атқарған.
Мұхтар Әуезов «Әдебиет тарихы» еңбегінде билер айтысын айтыс өлеңдері саласы аясында қарастырып, ішкі мағынасына қарай жүйелейді: дау мен билікті қатар айту, екі бидің әділ билікке таласуы, жұмбақпен-тұспалмен айтысу, дау үстінде мақтау не даттау айту сияқты үлгілер бар. Бөлтіріктің қоғамдық қайраткер ретіндегі орны да осы билік сөз дәстүрімен айқындалады.
Ел ішінде белгілі үлгілер
Бөлтірік шешен атымен байланысты билік сөздері мен оқиғалы тақырыптар қатарында мына атаулар жиі аталады: «Аға бордан, іні зордан» (жесір дауы), «Халқым үшін тудым» (жер дауы), «Үш нұсқалы Алтын Емел дауына дауа» (жер дауы), «Сыпатай батырдың құты» (жомарттық-мәрттік), «Тентек төртеу болғанда» (тентектікке баға), «Аздым деп ұрлыққа барма» (озбырлыққа үкім), «Құдайдың өзі оңғарар» (жомарттық), «Даудың түбін қыз бекітеді» (қырғыз-қазақ достығы), «Арыстан қартайса тышқан аулайды» (ірі мінез-мәрттік), «Еріккен хан өстіп оттай ма екен» (халық қуатын таныту) .
Мұраның жаңғыруы және қорытынды
Бөлтірік Әлменұлының шешендік сөздері — мыңжылдық белестерден өтіп, бүгінгі Қазақстан қоғамында да мәнін жоймаған рухани қазына. Мұндай мұра ұлттық тәрбиенің өзегін тереңдетіп қана қоймай, әлемдік педагогикалық ой-пікірді де байыта түсетіні анық.
Бөлтірік шешеннің тарихи тұлғасы дастандарда да бейнеленген (К. Әзірбаевтың «Аңыздар сыры» (1969), Б. Бигелиевтің «Балкаш» (1970) жинақтарындағы туындылар). 2007 жылы Балқаш ауданы Бақанас ауылының орталығына ескерткіш қойылуы — ұрпақтың баба рухын ұлықтауының бір көрінісі.
Түйін
Бөлтірік Әлменұлының би-шешендік өнері мен қайраткерлік қызметі бір-бірін толықтырып, қазақ өркениетінің гуманистік болмысын танытады. Оның сөздері сөйлеу мәдениетін, әділдікті, кісілікті және шынайы достықты ұрпақ санасына сіңіретін өміршең тағылым ретінде қала береді.