Нұрпейіс Байғанин - халық ақыны, жырау
Нұрпейіс Байғанин — халық ақыны, жырау
Нұрпейіс Байғанин 1860 жылы қазіргі Ақтөбе облысы Байғанин ауданында дүниеге келген. Ол ақындық өнердің алғашқы қыр-сырын анасынан үйренген. 16–17 жасынан-ақ ел ішінде бала жыршы атанады.
Қалыптасу жолы
Кейін Абыл, Шернияз, Нұрым, Қашаған, Ақтан, Қазақбай, Сабыр секілді белгілі ақындардан үлгі алып, бірқатарымен айтысқа түседі. Батырлық жырларды үйреніп, жыршылық дәстүрді терең меңгереді.
Негізгі тақырыптар
- Батырлық, ерлік рухы
- Адамгершілік пен адалдық
- Әділдік пен ізгілік
- Отансүйгіштік, халық тағдыры
Тілі мен мәнері
Көп жасаған, көп көрген, көп үйренген ақынның мұрасы терең мағыналы, өткір тілді. Шығармалары шешендік сөздерге, мақал-мәтелдерге және афоризмдерге бай.
Жырлаған эпостар мен дастандар
Нұрпейіс Байғанин халық сүйіп тыңдайтын жыр-дастандарды кеңінен жырлаған. Ол негізінен дайын сюжеттерді игере отырып, олардың өн бойындағы ерлік пен ізгілік идеясын айқын жеткізген.
Өз туындылары
Дайын сюжеттерді пайдалана отырып, халықтық және әлеуметтік мәселелерге арналған «Ақкенже», «Нарқыз» сияқты төл туындыларын да шығарған.
Мұраны хатқа түсіру
1938 жылдан бастап Нұрпейіс Байғанинге әдеби хатшы белгіленіп, ақын мұрасын дер кезінде қағазға түсіру жұмысы жүйелі жүргізілді. Бұл іске М. Хакімжанова, Қ. Шаңғытбаев, Е. Ахметов және басқа да ақындар ұқыптылықпен атсалысты.
Зерттелуі және құрметтелуі
- Өмірі мен шығармашылығы Е. Ысмайылов, О. Нұрмағамбетова, К. Сейдеханов еңбектерінде қарастырылған.
- Ақтөбе облысында Нұрпейіс Байғанин атындағы аудан бар.
- Ақтөбе және өзге қалалардағы көшелер мен мектептерге ақын есімі берілген.
- 1940 жылы «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған.
Ақтөбедегі ескерткіш
1999 жылы Нұрпейіс Байғанинге арналған ескерткіш Ақтөбе қаласындағы Әбілқайыр даңғылында арнайы тұғырға орнатылды.
Тұғыр сипаттамасы
- Пішіні
- Шаршы үлгі
- Өлшемі
- 2,5 × 2,5 м
- Қаптамасы
- Қара-көк мәрмәр
- Төменгі тұғыр
- 12,2 × 6 м
- Биіктігі
- 100 см (тұғырмен — 136 см)
Мүсін мәліметі
- Мүсін биіктігі
- 2,3 м
- Материалы
- Асбест-цемент қоспасы, мыс темірмен қапталған
- Жалпы биіктігі
- 3,66 м
Жоба және авторы
Ескерткішті орнату жобасын облыстың бас сәулетшісі, Қазақстан Сәулетшілер одағының мүшесі Б. С. Егінбаевтың басшылығымен «Ақтөбеазаматтықжобалау» институты әзірледі.
Ескерткіштің авторы — Грузияның белгілі суретші-монументалисі Гамлет Элиабарашвили.