Чармиан өтініп
Үзінді
Джейн Хелиер таныстыруын аяқтай келіп: «Ал мына кісі... Мисс Марпл болады!» — деді.
Актрисаға тән әдетпен ол сөзінің соңын көтеріңкі, салтанатты үнмен тәмамдады. Үнінде толқу да, қуаныш та бар еді. Бірақ соншама даңғазаға сай келетін тұлға емес: нәзік келген, қарапайым, жасы егде тартқан кәріқыз ғана.
Чармиан Страунд
Қараторы, мүсінді, өзіне сенімді, бірақ көзінде күдік бар.
Эдвард Росситер
Ақсары шашты, жылы жүзді, еңгезердей жас жігіт.
Чармиан ентігін баса алмай: «Сізбен танысқаныма өте қуаныштымын» — деді. Алайда көзқарасы «осы дұрыс па?» дегендей Джейнге қарай сырғыды.
«Қандай шаруа еді?»
Джейн Хелиер Мисс Марплға қарап: «Бұлардың шаруасын реттейсіз. Бұл сізге түк те тұрмайды» — деді.
Мисс Марпл жайдары көкшіл көзін Эдвардқа қадап: «Қандай шаруа? Құлағым сізде» — деп сөз бастады.
Мәселенің қысқаша өзегі
- Екеуі тұйыққа тірелген: күткен мұра жоқ болып шыққан.
- Әңгіме «тығулы қазынаға» ұқсайды, бірақ карта да, айқын белгі де жоқ.
- Екі акр жерді қазып тастаған, бәрібір ештеңе табылмаған.
Чармиан сөзді төтесінен қойды: «Сізге бәрін басынан баяндап берейін». Олар түтінге толы бөлмеден шығып, екінші қабаттағы тынышырақ бөлмеге өтті.
Мэтью нағашы және жоғалған мұра
Әңгіме Мэтью нағашыдан басталды. Екеуіне де алыстау туыс еді, әбден қартайған, жақын туысы жоқ, Чармиан мен Эдвардты жақсы көретін. «Өлсем, бар ақшамды екеуіңе қалдырамын» деп жиі айтатын.
Бірақ нағашы өткен наурызда қайтыс болғанда, ең сорақысы — артында бір тиын да қалдырмапты. Бұл екеуі үшін ауыр соққы болды.
Неге бұл маңызды?
Эдвард — әскерде, жалақыдан басқа табысы жоқ. Чармиан — театрда режиссер, жұмысы қызық, бірақ ақысы мардымсыз. Екеуі байып кетеміз деп сенгендіктен, үйлену жоспарында ақша мәселесін онша ойламаған.
Энстейздің тағдыры
Олар ата-баба жері Энстейзді жанындай жақсы көреді. Егер нағашының ақшасы табылмаса, мүлікті сатуға мәжбүр болуы мүмкін. Бұл ойдың өзі екеуіне ауыр.
Эдвардтың айтуынша, қартайған сайын Мэтью күдікшіл болыпты: бір танысы банктен айырылған, бірін адвокат алдаған, өзі де алаяқтардың торына түскен. Сондықтан «ақшаны алтынға айналдырып, көміп тастау дұрыс» деп шешкен тәрізді.
Мисс Марпл бірден сұрады: «Қайтыс болар алдында хат, белгі қалдырмады ма?» Жауап көңіл құлазытты: ештеңе жоқ. Бірақ бір деталь бар еді: өлер алдында Мэтью оң көзін жыпылықтатып, бір қысып барып жан тапсырған.
Мисс Марплдың алғашқы ұстанымы
«Мен сиқыршы емеспін. Әуелі адамның кім екенін, қандай мінез екенін түсіну керек. Сонда ғана жасырған жерін шамалауға болады».
Энстейз: тінту, шаршау, тығырық
Олар Энстейзді түгел аралап шыққан: бақты бастан-аяқ қазған, көгалды шұрық-тесік қылған, шатырдағы сандықтарды ақтарған, подвалдағы әр плитаның астын қараған, қабырға қуыстарын тінткен, мебельдің «жасырын тартпасы бар ма» деп бірін қалдырмай тексерген.
Дәлел болатын жалғыз орын
Таңғы ас ішетін бөлмедегі үстел үстінде марқұм Мэтью Страундтан қалған қағаздар үйіліп жатты: есеп қағаздары, шақыру билеттері, қызметтік хаттар, түрлі құжаттар. Екеуі жұмбақтың кілті осылардың арасынан табылар деп үміттенген.
Мисс Марпл қағаздарды сұрап, оларды мұқият қарап, реттеп, топтап шықты. Соңында ойға шомып отырып қалды. Эдвард шыдамы таусылып: «Сонымен, не айтасыз?» — деді.
Мисс Марпл: «Ешбір нақты белгі көрмедім. Бірақ нағашыларыңның қандай адам екенін аңғардым» — деді де, оның әзілқой, күдікшіл, адамдарды сынап отыратын мінезін сипаттады.
Түйін: «Мен әлі бастаған жоқпын»
Эдвард қонақты тезірек вокзалға жеткізгісі келді. Бірақ Мисс Марпл тоқтады: «Ақшаны табуымыз керек. Енді бас тартуға болмайды».
Мисс Марплдың әдісі
«Алдымен қоянды ұста, қуыруы қашпас» дегендей, біз «қоянды» ұстап алдық: ол — Мэтьюдың мінезі. Енді мәселе — ақшаны қайда жасыруы мүмкін екенін анықтау.
Мисс Марплдың тұжырымы: жасырын тартпа. Ақша міндетті түрде алтын күйінде болмауы да мүмкін; әшекей, бриллиант сияқты ұсақ, қымбат заттарды тартпаға тығу оңай.
Жазу үстелі және «қуыс ішіндегі қуыс»
Чармиан жазу үстелін ашып көрсетті: қағаз салатын тартпалар, ортасындағы кішкентай есікше, серіппе... Бір қозғасаң, ортаңғы тартпаның түбі жылжып, шағын қуыс ашылады. Бірақ іші бос.
Мисс Марпл бұған тоқтамады: «Бұрынғылар жасырын қуысты өте шебер жасаған. Бір қуыстың ішінен тағы бір қуыс шығады».
Ол шаш түйреуішін түзетіп, қуыстың екінші жағындағы титімдей тесіктен түртіп қалып еді — жасырын кішкентай тартпа суырылып шықты.
Ішінен ескі хаттар мен бүктелген қағаздар табылды. Қағаздың бірі — тамақтың рецепті. Мисс Марпл оны жеркенішпен айтқанымен, дәл осы ұсақ нәрсе кейін бәрін өзгертер еді.
Махаббат хаттары және күмәнді «ескілік»
Чармиан лентаны шешіп: «Махаббат хаттары!» — деді. Бір хат Гавай аралдарынан жазылғандай көрінді; миссионер әйел — Бэтти Мартин қол қойған. Соңында: хатымды қос конвертке салып, ортақ таныс Матильда Грейвз арқылы жіберіп отырмын — деген ескертпе бар.
Бірінші бұрылыс
Эдвард кенет байқап қалды: конверттердің бәрі ескі көрінеді, ал хаттардың өзі кейін жазылғандай. Демек, «ескілік» жасанды болуы мүмкін.
Чармиан рецептіні «көзге көрінбейтін сияның» ізі ме деп қыздырып көрмек болды. Бірақ еш жазу шықпады. Мисс Марпл олардың тым қиындатып жібергенін айтып, бастысы рецепттің өзінде емес, хаттарда екенін меңзеді.
Шешімге жақын: белгі, ишара, әрі... көз қысыу
Мисс Марпл бір-ақ ауызбен шоқ тастады: «Сен дәл қазір ақшаны қолыңда ұстап тұрсың». Чармиан түсінбей төмен қарады.
Мисс Марпл нақтылады: «Қойылған қолды айтамын, жаным. Бәрін айтып тұрған — сол». Рецепт — тек белгі. Ал нағашының өлер алдындағы көз қысыуы да бекер емес: бұл да жұмбақтың кілтіне ишара болуы мүмкін.
Оқырманға қалатын сұрақ
Егер Бэтти Мартин деген адам мүлде болмаған болса, ал хаттар қолдан «кәрілендірілген» болса — онда қолтаңба нені білдіреді? Ал көз қысыу қандай сөз тіркесін, қандай астарды еске салуы мүмкін?
Осы жерден бастап, Мисс Марплдың әдеттегі «ұсақ нәрседен үлкен қорытынды шығару» тәсілі іске қосылады: құжаттар, қалжың, әдейі жасалған «із», және бір қарағанда түкке тұрмайтын қағаздың өзі — негізгі дәлелге айналуы ықтимал.
Қорытынды әсер
Бұл үзіндіде құпияның өзі ғана емес, құпияны ашудың мінезге, ұсақ ишараға, адамның қалжыңы мен әдетіне тірелетін логикасы ерекше көрінеді. Мисс Марпл үшін басты дәлел — қазылған жердің көлемі емес, адамның қолтаңбасындағы «жалғандық» пен өлер алдындағы көз қысыудағы мағына.