ӘМІР ТЕМІР туралы
Әмір Темір
Әмір Темір (Құтбуддин Темір Гүркап, Темірлан) — қолбасшы әрі мемлекет қайраткері. Ол 1336 жылы Түркістан өңірінде дүниеге келіп, 1405 жылы Самарқандта жерленді. Әмір Темір Барлас тайпасының биі Тарағай бектің ұлы болды.
Қысқаша деректер
- Туған жылы
- 1336
- Қайтыс болған жылы
- 1405
- Шыққан тегі
- Барлас тайпасы
- Жерленген жері
- Самарқанд, Гүр Әмір кесенесі
Билікке көтерілуі
1361 жылдан бастап Қашқария уәлаятының билеушісі болды. 1370 жылы Мауераннахрды өз қолына алды.
Жас кезінде Түркістан маңындағы бір шайқаста аяғынан жарақат алып, осыған байланысты Ақсақ Темір (парсыша Темірленг) атанған.
Жорықтар және кеңею
Әмір Темірдің қолбасшылық дарынының арқасында Хорезм мемлекеті (1372–1388), Шығыс Түркістан (1376), Герат пен Хорасан (1381), Қандағар (1383), Оңтүстік Әзірбайжандағы Сұлтания (1384), Тебриз, сондай-ақ Иран мен Ауғанстан толық бағындырылды.
Бірнеше дүркін жойқын жорықтан кейін Алтын Орданы күйретті. 1370–1390 жылдары Тоқтамыс хан мен Едіге әмір арасындағы алауыздықты шебер пайдаланып, Дешті Қыпшаққа, Ақ Орда мен Моғолстанға оннан астам ауыр соғыс жорығын ұйымдастырды.
Әмір Темірдің Алтын Орданы талқандауы Ресейдің тәуелсіздік алуына қолайлы жағдай туғызды.
Империяның шарықтауы
1390 жылдары Әзербайжан, Дағыстан, Гүржістан (Грузия) және Ирак Темір мемлекетінің құрамына енді. 1398 жылы Үндістан басып алынды. Сирия мен Лубнан (Палестина) аймағындағы мәмлүктер бағындырылып, Алдыңғы Азиядағы өзге мемлекеттер де Әмір Темірдің билігін мойындады.
Үздіксіз соғыстардың нәтижесінде алып империя — Темір мемлекеті құрылды.
Соңғы жорық және қазасы
1405 жылы Қытайға жорыққа аттанғанда, жолай Отырарда қайтыс болды. Денесі Самарқандтағы Гүр Әмір кесенесіне жерленді.
Мұрасы және әулеті
Әмір Темір әулетінен ұлы ғалым Ұлықбек (1394–1449) және Моғол империясының негізін қалаушы Бабыр (1483–1530) сияқты атақты тұлғалар шықты.
Әмір Темір қайтыс болғаннан кейін мұрагерлерінің билікке таласуы салдарынан Темір империясы біртіндеп ыдырап кетті.