Ұлбосынға жақындап

1-бөлім: Салық туралы сөз — есепке келіп тірелгенде

Ұлбосын дәреттен келе жатқан Кәдірбай қажының жолын кесіп: «Қайынаға, салығыңызды кешіктіріп кеттіңіз. Неге төлемейсіз?» — деп, ашық сұрақ қойды. Қажы бұған: «Қайдағы салық?» — деп құтылуға тырысты.

Қажы өзін ақтап: «Бір жылғы табысым 100 сомға әрең жетеді», егін шықпағанын, сауда қылмағанын айтты. Бірақ Ұлбосын оның сөзін табыстардың ұсақ-ірісіне дейін тарқатып, пітір, құрбан, жаназа, ұшыр, сауда-саттықтың бәрін мысалға келтірді. Оның айтуынша, қажы станциядан әкелген тауарын да, жиналған астықты да жасыра алмайтын.

Ұлбосынның түйіні қысқа болды: «Мен ойнап тұрған жоқпын. Үкімет ойынды көтермейді. Салығыңызды тез төлеңіз».

Сөз шайқасы ұлғайып, үй ішінен бәйбіше араласты. Ұрыс жеке басқа тиіп, бұрынғы қорлықтар мен ескі кектерді қозғады. Ұлбосын болса: «Мен баяғы кегімді алайын деп тұрғаным жоқ, қазынаның, үкіметтің ісін орындап жүрмін» — деп, өз ұстанымын қайыра айтты.

2-бөлім: Тінту — жасырынған дүние ашылған сәт

Терезе сыртынан мылтық асынған адамдардың өтуі-ақ үй ішін тік тұрғызды. Көп ұзамай арықтау, орта бойлы бір қара жігіт кіріп: «Кәдірбай қажының үйі осы ма?» — деп сұрады. Артынша бұйрық қысқа қайырылды: «Киініңіз! Қазір қораны тінтеміз».

Үйге қайта кіргенде протокол толтырылды. Жігіт дауыстап оқып шықты да: «Үкіметке қарсы ісі үшін Кәдірбай Қоныспай ұлын тұтқынға алып, тиісті сотқа табыс ету керек» — деп аяқтады.

Протоколды бекітуге Ұлбосынға қол қойдырып, мөр бастырды. Сол сәтте қажының маңдайынан суық тер бұрқ етті.

Қажыны киіндіріп, шанаға отырғызып алып кетті. Бәйбіше еңіреп: «Кер заман, кер заман!» — деп артынан дауыс салды.

Қорытынды әсер: кек емес — міндет, ал міндеттің бағасы ауыр

Оқиға сырттай салық төңірегіндегі тартыс сияқты көрінгенімен, оның өзегінде әлеуметтік теңсіздік, жасырын байлық, қорқыныш және биліктің жаңа тәртібі тұр. Ұлбосын үшін бұл — «жеке есеп айырысу» емес, жүйенің талабын орындау. Қажы үшін — беделдің сөгілуі, бұрынғы өмір салтының шайқалуы.