Бір шыны аяқ шай ішіп, екінші аяқ шайыңды сол жігітке бер
Бір уәзірдің баласы және пері қызы
Ертеде бір патша болыпты. Оның ақылды да адал бір уәзірі бар екен. Тағдыр жетіп, уәзір дүние салыпты. Артында тәрбиелі, зерек бір ұл қалады.
Патша баланы шақыртып алып: «Әкеңнің орнына қызмет етіп, уәзір болуға жарайсың ба?» — деп сұрайды. Бала: «Егер лайық көрсеңіз, қызмет етуге әзірмін» — деп жауап береді. Патша оны қабыл алып, уәзір етеді.
Көл жағасындағы кездесу
Жас уәзір патшаға күн сайын тоқсан үйрек атып беріп, қандай тапсырма берілсе де мүлтіксіз орындайды. Бір күні ол көл жағалап, үйрек атып жүріп, жүні тоқсан түрлі бедерленген ерекше үйректі көздейді. Сол сәтте үйрек тіл қатып: «Мені атпаңыз. Мен Қиыр патшаның қызы едім… Егер атпасаңыз, сүйікті жарыңыз болайын» — деп жалынады.
Жігіт: «Қыз бейнесіне кірсең, атпаймын» — дейді. Үйрек сұлу қызға айналып, екеуі су жағасынан шығып, шағын үй салып, бірге тұрады.
Негізгі ой
Қайырымдылық пен сабыр кейде адамды күтпеген ғажайыпқа жолықтырады.
Патшаның қызғанышы және алғашқы сынақтар
Уәзір сарайға бармай қойған соң, патша екі уәзірін іздеуге жібереді. Олар дария жағасындағы үйге келсе, жас уәзір қасында алтын сандық құшақтап отырғандай көрінеді. Шындығында, бұл — уәзірдің жары, пері қызы, айламен сандық кейпіне енген екен.
Екі уәзір патшаға: «Уәзіріңіз сіздікінен де жақсы алтын сандық құшақтап отыр» — деп жеткізеді. Патша сандықты алдырып, уәзірді шақыртады. Патшаның сұрағына уәзір: «Неше күн ауырғанымда, халімді сұратпағаныңызға өкпеледім» — дейді.
1-тапсырма
Патша: «Бір апта ішінде жүні тоқсан түрлі бедерленген бүркітті әкел» — дейді. Пері қызы орамалға дем салып, оны бүркітке айналдырады. Уәзір тапсырманы орындайды.
2-тапсырма
Патша: «Бір аптада жүні тоқсан түрлі құбылған аюды әкел» — деп әмір етеді. Пері қызы қайтадан орамал арқылы аю жасап береді. Уәзір тағы да аман шығады.
«Барса келмес» жол: мүмкін емес бұйрық
Патша уәзірдің әр тапсырманы орындағанына ашуланып, басқа уәзірлеріне: «Барса келмес жолдың бірін табыңдар» — деп қысым жасайды. Ақыры бір соқыр: «Барса келмес — “онда бар да, мұнда әкел” деген жол» — деп жауап береді.
Патша жас уәзірді шақырып: «“Онда бар да, мұнда әкел” деген жерді тауып кел. Бір жылда келмесең, басыңды аламын» — дейді.
Пері қызының өсиеті
Пері қызы: бұл жер адамзат мекенінен табылмайтынын айтып, ендігі жол перілер шаһарына түсетінін түсіндіреді. Ол күйеуіне бір орамал беріп: «Қонақ үйде бетіңді сол орамалмен сүрт. Өз орамалыңды қолданба. Мен осы үйде пеш болып тұрамын: өлсең, орамал мені табады» — дейді.
Пері шаһарлары: үнсіз көшелер, айғай үндер
Уәзір ұзақ жүріп, бір шаһарға жетеді. Бұл жерде жан көрінбейді, тек айқай-шу естіледі. Ол абайсызда көшеде жүгіріп бара жатқан біреуді қағып кетеді. Перілер жиналып: «Адамзаттың салқыны тиген екен» — деп, жасырынған уәзірді ұстап, патшасына апарады.
Уәзір мән-жайды айтады. Пері патшасы оны тойғызып, босатпақ болады. Сол кезде патшаның ханымы уәзірдің бет сүрткен орамалын көріп, қайдан алғанын сұрайды. Шынын айтқызған соң: «Бұл — көлде ойнап жүріп жоғалған кіші сіңілімнің орамалы» — дейді де, тапсырмасын сұрайды.
Уәзір «онда бар да, мұнда әкелді» іздеп жүргенін айтады. Ханым: «Бабаң келсін, ол білер. Бар болса алып беремін, болмаса іздетемін» — дейді. Бірақ бұл шаһардан да іздегені табылмай, уәзір тағы жолға шығады.
Қайталаған ишара
Екінші шаһарда да сол жағдай қайталанады: орамалды таныған ханым — тағы бір жоғалған сіңілдің ізі. Екі шаһар, екі тану — бір шындыққа жақындатқан белгі.
Құдықтағы бақа және гауһар кемесі
Пері патшасы елге жар салып: «Онда бар да, мұнда әкелді білетін жан бар ма?» — деп сұрайды. Сонда құдық ішінде жатқан бір бақа: «Алтын берсең, айтамын» — дейді.
Патша құдыққа алтын төгіп береді. Бақа: «Шеберлерге гауһар, інжу, меруерттен кеме жасатыңдар. Сол кемемен барып әкелеміз» — деп жол көрсетеді. Кеме дайын болғанда, бақа мен уәзір сапарға шығады.
Жат патша сарайындағы сынақ: екі аяқ шай
Бірнеше күн өткен соң, бақа дарияның ар жағындағы қалың елді көрсетіп: «Бұл — зор патшалық. Патшасы ешкіммен сөйлеспеген. Сарайға бар: сәлем бер. “Онда бар да, мұнда әкел” дер. Сонда бір самаурын шай, бір табақ ет келеді. Бірінші аяқты өзің іш, екінші аяқты келген жігітке бер. Ішсе — жолың болды, ішпесе — өлдің» — дейді де, дарияға сүңгіп кетеді.
Уәзір сарайға кіріп, айтылғанның бәрі дәл келеді. Ол екінші аяқ шайды жігітке ұсынады. Жігіт шайды ішкенде патша: «Міне, “онда бар да, мұнда әкел” — осы жігіт. Ол өз патшасының қорлығынан шыққан. Сен соны алып қайт» — дейді.
«Онда бар да, мұнда әкел» уәзірдің құрметін көріп: «Бұл жігіт тегін адам емес» — деп, кемеге мінгізіп жібереді, өзі де соңынан ермек болады.
Тоғыз мың кеме және көк сандық
Дарияның ортасында келе жатқанда, арттарынан әлгі жігіт жетеді. Алдарынан қалың кеме көрінеді. Жігіт: «Бұл — тоғыз мың кеме. Әр кемеде мың адам бар. Оларды қонақ етейік. Егер керуен басы мені сат десе, алдыңғы кемедегі көк сандыққа сат. Бірақ сандықты ашушы болма» — дейді.
Екеуі керуенді бір самаурын шай, бір табақ етпен қонақ етеді. Керуен басы: «Мына жігітіңді сатасың ба?» — деп сұрайды. Уәзір: «Сатамын. Бағасы — алдыңғы кемедегі сандық» — дейді. Ақыры керуен көк сандықты беріп, жігітті алып кетеді.
Көк сандықтың құпиясы
Уәзір жағалауға әрең шығады: мінер ат жоқ, киер киім жоқ, ішер ас жоқ. Сол ауыр сәтте «онда бар да, мұнда әкел» өзі келіп жетеді. Екеуі әл жинаған соң уәзір: «Көк сандықта қандай ғажап бар? Ашып көр» — дейді.
Сандық бұралғанда болғандар
- Бір бұраса — жаңбыр жауады.
- Екінші бұраса — қар жауады.
- Үшінші бұраса — дауыл соғып, артынан күн ашылады.
- Тағы бір бұраса — қалың әскер шығып, барабан қағады.
Жігіт: «Жау жоқ, жатыңдар!» — дегенде, әскер қайта сандыққа кіреді.
Сандық тағы бұралғанда, екеуі баяғы дария жағасындағы өз үйлеріне тап болады. Пері қызы алдынан шығып, уәзірді құшақтап қарсы алады. Таң атқанда қараса, «онда бар да, мұнда әкел» айналаға талай тамаша сарайлар тұрғызып қойыпты.
Соңғы түйін: зұлымдықтың өзіне ор қазғаны
Патша жарқыраған сарайларды көріп, екі уәзірін барлап келуге жібереді. Олар: «Патша өзі келсін, бүкіл жұртын ертіп келсін, тамашаны көрсін» — деп жауап айтады. Патша қаһар көрсете алмай, елін жиып келеді.
Қонақтардың бәрі бірдей күтім көреді: әр екі адамның арасына бір самаурын шай мен бір табақ ет қойылады. Кереметтер көрсетіліп болған соң, «онда бар да, мұнда әкел» көк сандықты ашып жіберіп, қалың әскерді шығарып, жұртты қырғынға ұшыратады. Сосын: «Жау жоқ, жатыңдар!» — дегенде, әскер кері кіріп, қырылғандардың бәрі қайта тіріледі.
Мұның бәрін мұнарадан көрген патша қорыққанынан үндемей қайтады да, елін жинап: «“Онда бар да, мұнда әкелді” маған алып беріңдер. Әкелмесеңдер, мен патша болмаймын» — дейді.
Халық ақылдаса келе: «Оны алуға ұмтылсақ, тағы қырғын көреміз. Ал бермесек, патша қаһар қылады. Ең дұрысы — зұлымды тайдырып, әділді төрге шығару» — деп, патшаны өлтіріп, жас уәзірді патша сайлайды. Ал «онда бар да, мұнда әкелді» жаңа патшаның уәзірі етеді.
Қорытынды ой
Қуғын мен қызғаныштың соңы — өз иесін қор етеді. Ал әділдік пен парасат бір күні елдің де, тағдырдың да таразысын өз жағына аударады.