Ұлы Түркі қағанаты

Ерте Түркі мемлекеті — Түркі қағанаты — 552 жылы құрылды. Негізін қалаған Бумын қаған 553 жылы қайтыс болды. Оның мұрагері Қара-Ыстық-хан қысқа уақыт билік етіп, көп ұзамай дүние салды. Мұқан қаған (553–572) тұсында қағанат Орта Азияда саяси үстемдікке қол жеткізді: Маньчжуриядағы қидандарды, Енисейдегі қырғыздарды бағындырды, ал Солтүстік Қытай алым-салық төлеп тұрды.

563–567 жылдары түріктер эфталит патшалығын талқандап, иеліктері Каспий теңізінен Солтүстік Үндістанға дейін және Шығыс Түркістанға дейін кеңейді. Орта Азияны алғаннан кейін түріктер Жерорта теңізіне дейін созылатын Ұлы Жібек жолының маңызды бөлігіне бақылау орнатты.

581 жылы Қытайда Чжоу әулетінің орнына Суй әулеті келіп, түріктермен сауда байланыстарын шектеді. Қытай жібегінің Орта Азияға ағымы бәсеңдеп, қағанаттың Ұлы Жібек жолындағы ықпалы әлсіреді. Ішкі тақ таласы мен әлеуметтік қайшылықтар күшейіп, 603 жылы қағанат Шығыс және Батыс түркі қағанаттарына бөлінді.

Батыс Түркі қағанатының этникалық-саяси өзегі — «он тайпа», яғни он оқ будун. Олар Қаратау баурайынан Жоңғарияға дейінгі аралықтағы ежелгі үйсін жерін мекендеді. Шу өзенінің шығысында дулу бірлестігінің бес тайпасы, ал батысында бес тайпалы нушеби тайпалары қоныстанды.

610–618 жылдары Жегуй қаған, 618–630 жылдары Түн жабғы қаған билеген кезеңде мемлекет күшейіп, шекарасы Үндістанның солтүстік-батысына дейін жылжыды. Алайда Жібек жолына үстемдік үшін күрес VII ғасырдың 20-жылдарында ірі коалициялық қақтығысқа айналды: бір тарапта Батыс Түркі қағанаты, Византия және Қытай болса, екінші тарапта Шығыс Түркі қағанаты, Иран және Авар қағанаты тұрды. Бұл текетірес тараптарды әлсіреткенімен, айқын жеңіс әкелмеді.

630 жылы дулу тайпалары қағанды өлтіріп, өз араларынан Сібір-ханды таққа отырғызды. Осыдан кейін дулу мен нушеби арасындағы билік таласы ұзаққа созылып, орталық биліктің әлсіреуіне әкелді. Мұны Тан империясы пайдаланып, 640–648, 656–657, 658–659 жылдары аралығында жорықтар жүргізді. Қытай әскері Жетісуға басып кіріп, қағанатты әкімшілік тұрғыдан екі губернаторлыққа бөліп, алым-салықты тудундар арқылы бақылауға тырысты.

679 жылы Қытай саясатына қарсы көтерілістер болды: Моңғолияда Шығыс Түркі қағанаты қайта орнаса, Жетісудағы қозғалыс күшпен басылды. Дегенмен Жетісуда түркеш тайпалары күшейіп, 699 (кей деректерде 704) жылы Батыс Түркі қағанатының орнында тәуелсіз билік құруға кірісті.

Түргештер дулу тайпалық құрамына кірді. Деректерде олар «сары түргеш» және «қара түргеш» болып бөлінгені айтылады. Кей зерттеулер бұл жіктелудің этникалықтан гөрі саяси сипаты басым болғанын көрсетеді: бір кезеңде Сақалға бағыныштылар «сары», ал Сулықты қолдағандар «қара» түргеш деп аталған.

Түргеш мемлекетінің негізін қалаған — Үш-Елік қаған (699–706). Оның ордасы Шу бойындағы Суябта орналасты, ал кіші ордасы Іле бойындағы Күнгіт қаласында болды. Үш-Елік елді 20 түтіктікке бөліп, әрқайсысына 7 мыңнан әскер шығаруға міндет жүктеді. Ол Қытай империясымен және соғдылармен саяси байланыс орнатып, арабтарға қарсы күрес жүргізді.

Үш-Еліктен кейін оның ұлы Сақал қаған (706–711) билікке келді. Бұл кезеңде ішкі бірлік әлсіреп, қағанат арабтармен де, қытайлармен де үздіксіз қақтығыстарға тартылды.

748 жылы Тан әулетінің Шығыс Түркістандағы уәлилері Суябты басып алды, ал Шаш билеушісі жазаланды. Оның ұлы арабтардан көмек сұрап, 751 жылы Тараз маңындағы Атлах түбінде араб-қытай шайқасы өтті. Бес күнге созылған ұрыста шешуші сәтте қарлұқтар қытайлардың ту сыртынан көтеріліп, арабтар жағына шықты. Нәтижесінде Тан әскері Жетісу мен Шығыс Түркістаннан шегінді.

Дегенмен ішкі қақтығыстар Түргеш мемлекетін әбден әлсіретті. 756 жылы түрік тілді қарлұқ тайпаларының әрекеті нәтижесінде түргеш қағанаты құлады.

Қарлұқ тайпалары бастапқыда Алтай маңын мекендеді. VIII ғасырдан бастап олар Жетісуға қоныс аудара бастады. 751 жылғы Талас оқиғаларынан кейін қарлұқтардың саяси салмағы артып, 755 жылы олар Жетісуда түргештерді жеңді: түргештердің бір бөлігі қарлұқтарға бағынса, бір бөлігі шығысқа қарай ығысты.

Қарлұқтар туралы деректер V ғасырдан кездеседі; кей жазбаларда олар «бұлақ» атауымен байланыстырылады. Түркі руникалық ескерткіштерінде «үш қарлұқ» деп Алтай мен Балқаштың шығыс жағалауы аралығын қоныстанған бірлестік аталады. VII ғасырдың ортасында қарлұқ бірлестігіне бұлақ, шігіл, ташлық секілді тайпалар кірген, көсемдері елтебер аталған.

Әл-Марвази (XII ғ.) қарлұқтар құрамында 9 тайпа болғанын жазады. Қарлұқ конфедерациясына Жетісу мен Оңтүстік Қазақстандағы тухси, шігіл, әзкіш, халадж, чарук, барысхан секілді түркі тілдес тайпалар кіргені айтылады.

VIII–X ғасырларда қарлұқтар Жоңғар Алатауынан Сырдың орта ағысына дейінгі аралықты жайлады: Балқаш пен Ыстықкөл арасы, Шу, Іле, Талас бойы, Отырарға дейінгі өңірлер олардың көші-қон кеңістігіне айналды. Қарлұқ иеліктерінде 25 қала мен қыстақ болғаны айтылады; олардың ішінде Тараз, Құлан, Мерке, Атлах, Балық, Барысқан сияқты қалалар Ұлы Жібек жолы бойында орналасқан.

Алайда ішкі қырқыс, билікке талас, қоныс-өріс үшін тартыс мемлекет тұтастығын әлсіретті. 940 (кей деректе 942) жылы Баласағұнды Тянь-Шань өңірінен келген чығыл және ягма тайпалары басып алып, Жетісуда билік біртіндеп Қараханидтерге өтті. Осылайша 940 жылы қарлұқ мемлекеті өмір сүруін тоқтатты.

Қазақстан жеріндегі көне байланыс жолдарының бастауы б.з.д. I мыңжылдықтың орта тұсында қалыптаса бастады: Қара теңіз өңірінен Дон бойына, Оңтүстік Оралдағы савроматтарға, Ертіске, одан әрі Алтай мен Жоғарғы Ертіс арқылы Зайсан алқабына созылған Дала жолы жұмыс істеді. Бұл бағытпен жібек, тері, иран кілемдері, асыл металдан жасалған бұйымдар сауда арқылы тарады.

Б.з.д. II ғасырдың орта шенінде Жібек жолы елшілік пен сауда-саттықтың тұрақты желісі ретінде орнықты. Егер Шығыстан бастасақ, жол Қытайдың ежелгі астанасы Чаньаннан шығып, Ланчжоу маңындағы Хуанхэ өткеліне жетіп, одан әрі Нань-Шаньның солтүстік сілемдерімен жүріп отырып, Ұлы Қытай қорғанының батыс шетіне, Яшма қақпасына дейін барған.

XI–XII ғасырларда Қытайдан шығып, Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан арқылы батысқа өтетін бағыт қайта жанданды. Мұның бірнеше себебі болды: Жетісуда түрік қағандарының ордалары орналасып, сауда жолдарын бақылауда ұстады; Ферғана арқылы өтетін жол VII ғасырдағы ішкі қақтығыстарға байланысты қауіптіленді; сондай-ақ бай қағандар мен олардың айналасы сырттан келген тауарларды көп тұтынды.

XIV ғасырға дейін керуендер мен елшіліктердің негізгі бөлігі осы жолдармен жүрді. Кейін ішкі қақтығыстар, соғыстар және теңіз жолдарының игерілуі құрлықтағы дәстүрлі бағыттардың маңызын біртіндеп төмендетті.