Дауысты дыбыстар

Қазаққа керек оқу екі түрлі: бірі — мұсылманша оқу, бірі — орысша оқу. Осы күні алты-жеті жыл орысша оқығандардың өзі дұрыс сөйлей де, жаза да алмай жатады. Орысшаны жақсы білуге он–он бес жыл керек. Ондай уақытқа жалпақ жұрттың бәрінің қолы жете бермейді.

Сондықтан орысша оқудан гөрі көпшілікке керегірек әрі қолы жетерлік оқу жайын айтамын. Мұсылманша оқуға, мұсылманша болғанда — қазақша оқуға онша көп жыл керек емес. Неге десеңіз, орысша оқығанда уақыттың көбі тіл үйренуге кетеді. Қазақша оқығанда тілге кететін уақыт басқа білімге ауысады.

Қазақша оқу дегенде мен бүгінгі «мұсылманша оқып жүрген» жолмен оқуды айтып отырған жоқпын. Айтып отырғаным — қазақтың тілімен оқыту. Қазіргі жолда бұлғалақ-жырғалақ көп: ол жолмен хат танып, жаза білуге жеткенше, орысша үйренуге кететін уақыттан да кем кетпейді.

Себебі қазақ тілінде оқытпай, ноғай, түрік, парсы, араб тілдерінде жазылған кітаптарды араластырып, баланың басын қатырып, ойын ашытып, әуре-сарсаңға салады.

Оқу керектігі даусыз болса, оқуға керек құралдарды дұрыс таңдау да даусыз. Жақсы құрал істі жеңілдетеді: көпке тиіп, жанды қинамайды. Оқу құралы да сондай — жан қинамайтын болса, жақсы.

Әр істің басы қиын. Егер баста қиналмай өтсе, әрі қарай іс тың кетеді. Ендеше, әуелі оқу құралы жақсы болып, баланың жанын қинамасын десек, алдымен жазудың тәртібі керек.

Тәртіпті жазу дегеніміз — тілдегі әр дыбыстың өз алдына белгісі (әрпі) болуы. Қазіргі жазуымызда дыбыс басына арнаған белгіміз жоқ: бір белгімен бірнеше түрлі дыбысты таңбалаймыз. Мәселен, бір таңбамен бес түрлі дыбысты, бір таңбамен үш түрлі дыбысты жазып жүрміз.

Балаларға «әртүрлі айтылатын сөзді біртүрлі жазып қойып, бірақ әртүрлі оқыңдар» деу — зорлық емес пе? Бірдей жазылған сөзді қалай әртүрлі оқысам дұрыс болады деп бала қиналмай ма?

Сондықтан оқу құралын таңдаудан бұрын жазуымыздың тәртібін түзеп, жөнге салу керек. Содан кейін ғана сол жөнмен құрал сайлау керек.

Жазу тәртібі жөніндегі өз ойымды жұрт алдына саламын. Қазақ тілінде 24 дыбыс бар: 5 дауысты, 17 дауыссыз, 2 жарты дауысты.

Бұл дыбыстардың ішінде қ пен ғ әрдайым жуан айтылады, ал г, к һәм й әрдайым жіңішке айтылады. Өзге 19 дыбыстың әрқайсысы екі түрлі айтылады: бірде жуан, бірде жіңішке.

Егер 19 дыбыстың жуан-жіңішкелігіне бөлек-бөлек әріп керек десек, онда 38 әріп қажет болар еді. Оған әрдайым жуан (қ, ғ) және әрдайым жіңішке (к, г, й) дыбыстарды қосқанда, барлығы 43 әріпке жетеді. Араб әліппесінде 43-ке жететін әріп жоқ.

Өзге жұрттың әліппесін қазақ бірден қабылдай алмайды. Араб әліппесі қазақ арасына дінмен бірге таралған, сіңген, дінмен байласқан. Сондықтан оны алып тастап, басқа әліппеге көшу — ауыр жұмыс.

Ендеше араб әріптерін қазақ дыбыстарына жеткізудің амалын табу керек. Бірақ әріптің түрін тым бұзып өзгертуге де болмайды. Бұл жерде ұсынылатын жол — дыбыс заңдылығына сүйеніп, аз белгімен көп дыбысты дәл беру.

Менің ойымша, дауысты дыбыстарға дауыссыз дыбыстар бағынады: дауысты жуан айтылса — қасындағы дауыссыздар да жуан, дауысты жіңішке айтылса — дауыссыздар да жіңішке айтылады.

Осылай болса, дауыстылардың жуан не жіңішке айтылуын белгілеп алсақ, дауыссыздардың да жуан-жіңішкелігі сол арқылы айқындалады.

Жіңішкелік белгісі тұрса — жіңішке оқылады, тұрмаса — жуан оқылады деген тәртіп ұсынылады. Қазақ сөзіне керек емес өзге араб әріптерін қазақша жазуға араластырмау керек.

Жазудың негізгі жолы — сөз қалай айтылса, солай жазылуы. Сөз ішінде қай дыбыс естілсе, сол дыбыстың әрпі жазылсын. Егер естілген дыбыстың әрпі жазылмай, басқа әріп жазылуы керек делінсе, онда оның себебі наху не сарф жолымен дәлелденсін.

Тегі бөтен болса да, қазақ тіліне сіңіп, қазақтың өз сөзі болып кеткен араб не парсы сөздері бар (мысалы: адал–халал, арам–харам, әл және т.б.). Бұлар бастапқы қалпында емес, қазақ тіліне икемделіп өзгерген.

Мұндай сөздерді қазақ тілінен қуып шығарамыз ба, әлде сақтаймыз ба — оны көп білсін. Мен өзім сақтау жағындамын: өзге жұрттарда да бұзыла енген сөздер сақталып отырады.

Осы жобамен әліппе бастырмақпыз. Сол себепті оқушылардан ұнатпаған жерін көрсетіп, ұнарлығын айтса екен деп өтінемін.