Жанынан қорқып кемпірге, Егеуімді берді әкем
Ерте заманда Ерназар деген бай кісі өмір сүріпті. Қорасы қойға, матауы түйеге, өрісі жылқыға толы екен. Ерназардың сегіз ұлы болыпты.
Бір жылы елді үлкен жұт қысып, жұрт малын алыс отарға айдап кетеді. Сол көштің ішінде Ерназардың сегіз ұлы да кетіп, содан қайтпай қояды. Үйде қарт Ерназар бен кемпірі ғана қалып, бір қыстық азығын күнелтеді.
Айлар өтеді — хабар жоқ. Жылдар өтеді — із де жоқ. Азық таусылып, шал мен кемпірдің әл-қуаты кемиді.
Төстік жеген төстіктен туған ұл
Бір күні кешқұрым кемпір түндікті ашып, шаңыраққа көз салады. Сол сәтте Ерназар да жоғары қарап, күлдіреуіште керулі тұрған кер биенің майлы төстігін көреді. Қуанышы қойнына сыймай: «Кемпір, сүйінші! Төстікті тез асып жібер!» — дейді.
Екеуі төстікті асып жеп, әлденіп қалады. Ұзамай кемпір жүкті болып, мерзімі жеткенде бір ұл туады. «Төстік жеген соң біткен бала» деп, атын Төстік қояды.
Ерекше өскен бала
Төстік өзгеше өседі: бір айда бір жастағыдай, үш айда үш жастағыдай, бір жылда он бестегі жасөспірімдей болады. Екі жасында-ақ алысқан адамын алып ұратын күшке енеді.
Күші мен мергендігі
Садақ тартуды үйреніп, тартқан оғын тоғыз қабат кетпеннен өткізіп жібереді. Аң аулап, құс атып, қарт әке-шешесін асырайды.
Бір сөздің салмағы
Төстік бір күні тарғақты садақпен атып, қанатын зақымдайды да, соны қуып жүріп бір кемпірдің өрмегін іліп кетеді. Кемпір ұрысып: «Тентіреп жүрген сегіз ағаңды таппайсың ба?» — дейді. Бұл сөз Төстіктің жанын жаралайды: ол бұрын ағалары барын білмеген екен.
Ағаларының барын білуі
Төстік үйіне ашумен келіп, болған жайды шешесіне айтады. Шешесі алғашында: «Өтірік, сенің ағаларың болмаған» — деп жұбатуға тырысады.
Бірақ көп ұзамай бір оқиға болады: Төстік асық ойнап жүріп, әлгі кемпірдің жалғыз баласын абайсызда ұрып өлтіріп қояды. Кемпір бұрынғыдан бетер қарғап, тағы да «айдалада тентіреп өлген сегіз ағаң» деп бетіне басады.
Осыдан кейін Төстік қайта сұрағанда, шешесі шынын айтады: сегіз ағасы жұт жылы кеткен, содан қайтпаған.
Із кескен сапар
Төстік қарт ата-анасына аң-құстың етін қақтап молынан қалдырып, жолға шығады. Беліне садағын байлап, қолына темір таяқ ұстап, аяғына темір етік киеді.
Ай жүреді, жыл жүреді, талай елді, талай жерді аралайды. Азығы да, серігі де — садағы: жолында кездескен аңды атып, сонымен күнелтеді.
Темір етіктен теңгедей, темір таяқтан тебендей ғана қалған тұста алыстан сағым көтерілген бел көрінеді. Белге шықса — қалың жылқы, жылқының ар жағында — ел.
Ас үстіндегі қауышу
Төстік барған ел ас беріп жатқан ел екен. «Ағаларымды осы астан табармын» деп, тігілген үйлерді жағалап жүріп кетеді. Киімі жыртық, өзі арық болған соң, ешкім елемейді.
Бір кезде табақшылардың: «Ерназардың сегізіне тарт!» — деп дауыстағанын естиді. Үйге кірмек болғанда, табақшылар оны қайырып, «Қайыршы неме!» деп жекіре береді. Шыдамы таусылған Төстік бір табақшыны жұдырықпен ұрып құлатады.
Жұрт жиналып, жөн сұрағанда, Төстік: «Маған Ерназардың сегізі керек. Адасып кеткен сегіз ағамды іздеп жүрмін» — дейді.
Сол жерде Ерназардың сегіз ұлы келіп, Төстікпен көрісіп, жылап-сықтап танысады. Олар елден адасқалы бері жұттан қалған жалғыз күрең биені бағып, одан қалың жылқы өсірген екен.
Қалың жылқыны қайыру айласы
Тоғызы елге қайтпақ болады. Бірақ қалың жылқы ұйлығып, қанша айдаса да бұрынғы орнына қайта береді. Ақыры Төстік айла табады: күрең биені ұстап, бір дөңге шығарып, жығып төрт аяғын буады да, қылбұрау салып тақымын бұрайды.
Тақымы бұралған бие шыңғырғанда, қалың жылқы шұрқырап түгел жиналады. Сол сәтте Төстік биені тұрғызып, жетектей жөнеледі — жылқы өздігінен соңынан ереді.
Судың тұнығын ішіп, шөптің сонысын жеп, талай асқардан асып, талай шөлді басып, Төстіктің бастауымен Ерназардың сегізі аман-есен еліне жетеді.
Той және тоғыз келін іздеу
Балалары оралған соң, Ерназар ел жинап, той жасайды. Түйеден бура, жылқыдан айғыр мен ту бие, қойдан қошқар сойып, қымызын көлдей, етін таудай етеді.
Той тарқап, Ерназар енді тоғыз ұлына тоғыз келін іздейді. «Бір әке-шешеден туған тоғыз қыз болса» деп ел аралайды, бірақ таба алмайды.
Күдер үзіп келе жатқанда, бір ауылға түседі. Үлкен қоңыр үйдің керегесі басында сегіз сырға ілулі тұрады. Ерназар «тілегім орындалды» деп қуанып, санаса — біреуі кем екен, соған еңкілдеп жылайды.
Үйдің бәйбішесі тұсбақаннан тағы бір сырғаны әкеледі: бұл — Кенжекейдің сырғасы, бөлек тұрады екен. Сонда Ерназар: «Менің сегіз ұлым бір төбе, Төстігім бір төбе еді. Кенжекейім Төстігімдікі болсын» — деп құда түседі.
Бекторының қызғанышы
Келін түсірер жолда бұларға перінің қызы Бекторы кездеседі. Ол Төстікті көріп ғашық болып, Кенжекейден айырып алуға ниет етеді.
Қырық күн тойын өткізіп, келіндерін алып қайтқанда, Кенжекей жасауды таңдап сұрайды: Шалқұйрық ат, Ақсырмалды сауыт, Құба інген. Әкесі бастапқыда ашуланса да, Кенжекейдің «Ер Төстікке лайық» деген уәжіне тоқтап, сұрағанын береді де: «Сорқұдықтың басына қонбаңдар, кесірі тиеді» — деп ескертеді.
Сорқұдықтағы кесір
Көш жолында Бекторының жар басындағы жарты лашығы кездеседі. Ол Кенжекейге тиісіп, тілін тигізеді, ал Кенжекей қаймықпай бетін қайтарады. Бекторы іштен кек сақтап қалады.
Ақыры көш Сорқұдыққа жеткенде, Кенжекей «қонбаңдар» деп қайтадан кісі жібереді. Бірақ Ерназар «келінім келмей жатып қонысты билемек» деп, тыңдамай сол жерге қонады.
Түнде тұман түседі. Таңертең Кенжекей қараса — Құба інген жоқ. Іздеп шыққан Ерназар інгенді көреді: бұйдасы көкпекке оратылып қалыпты. Жанында тал түбінде жарбиған кемпір отыр екен.
Жалмауыздың шарты
Ерназар кемпірден бұйданы шешіп беруін сұрағанда, ол «тұрсам отыра алмаймын, отырсам тұра алмаймын» деп мүләйімсиді. Ерназар еңкейгенде, кемпір оны жағадан шап беріп қысады. Ерназар жан ұшырып жалынса да, кемпір босатпайды.
Ақыры Ерназар барын ұсынып, тоқтамға келтіре алмайды. Соңғы шарасыздықпен: «Ең кенжем Ер Төстігімді де берейін» — дегенде ғана кемпірдің қолы босайды.
Кемпір: «Төстікті қалай аласың?» — дегенде, Ерназар: «Қалтамда оның садағының ұшын шығаратын егеуі бар. Соған бола өзі келеді» — деп, егеуді сол маңға тастап кететінін айтады. Бұл сұмдықтың бәрін Кенжекей көріп тұрады.
Кенжекейдің ескертуі
Түндердің бірінде Төстік отауына кірмек болғанда, үнемі берік жабық тұрады. Бір күні амалын тауып кіргенде, Кенжекей болат кездіктің сабын Төстіктің жүрегіне тіреп, ұшын өз жүрегіне қояды да: «Қозғалма. Қозғалсаң, екеуіміз де өлеміз» — дейді.
Ол болған жайды айтады: әкесі Төстікті жалмауызға сатып жіберген. «Нанбасаң, егеуіңді сұра» дейді.
Ертеңінде Төстік егеуін сұрағанда, Ерназар жалтарып, оның Сорқұдық басында «түсіп қалғанын» мойындайды. Сонда Төстік егеуін іздеуге бел байлайды.
Шалқұйрық пен серт
Ерназар Төстікке алты аяқты ала ат пен жеті аяқты жирен ат ұсынады. Бірақ Кенжекей: «Бұлар ұзақ жолға жарамайды» — деп, Шалқұйрықты мінуді, Ақсырмалды сауыт киюді өтінеді.
Шалқұйрыққа ешкім жуымайтын: алдына келгенді тістеп, артына келгенді теуіп, ұстатпайтын екен. Бірақ Төстік келгенде, ат өзі жуасып, жүгенге басын өзі ұсынады.
Төстік аттанарда Кенжекей Құба інгенді бураға шөгереді: «Төстік өлді деген күні немесе Төстік келді деген күні боталасын» деп серт етеді. Өзі белін он екі құлаш торғын орамалмен тартып: «Сол күндердің бірінде шешілсін» деп ант қылады.
Егеу түбіндегі тұзақ
Ауылдан ұзай бергенде, Шалқұйрық тіл қатады: «Егеудің қасында жалмауыз кемпір күтіп отыр. Егеуге жақындағанда бір айла тап. Мен бойымды кішірейткенде, егеуді іліп алып қаша жөнел, артыңа қарама» — дейді.
Көп жүріп, егеу жатқан жерге жетсе — расында да кемпір отыр. Төстік жақындап: «Шеше, артыңдағы қыздардың бәрі өзіңдікі ме?» — деп алдайды. Кемпір артына жалт қараған сәтте, Шалқұйрық бойын аласа етеді. Төстік егеуді іліп алып, зыта жөнеледі.
Кемпір айқайлап, ақыра қуып береді. Дала астан-кестен болады: тау қаңбақтай ұшады, тас бұршақтай жауады. Ақыры Шалқұйрықтың құйрығына қазандай қара тас ілініп, шапқан салмаққа қара жер қақ айырылады да, екеуі жер астына түсіп кетеді.
Жер асты елі және жылан Бапы хан
Жер астына түскен соң, Шалқұйрық тағы ескертеді: енді алдарынан жылан Бапы ханның ордасы шығады. Ордаға кіргенде қорықпау керек: босағада — қара шұбар жыландар, төрге жақындағанда — сұр жыландар, ал төрде — дәу сары жыландар қарсы алады. «Сескенсең, қадіріміз кетеді, жер үстіне жол таппай қаламыз» дейді.
Төстік айтқанның бәрін орындайды: ешқайсысынан ықпай, төрге барып отырады. Сонда дәу жыландар адамға айналып, Бапы хан мен бәйбішесі болып шығады. Сұр жыландар — ханның ұлы мен қызы, ал қара шұбарлар — қара құлдары екен.
Бапы хан Төстікті құрметтеп қарсы алады. Ол елінде Төстік көп уақыт тұрады.
Темір ханның қызына аттану
Жылан Бапы ханның Темір хан деген араз ханы бар екен. Бапы хан талай рет құда түссе де, Темір хан қызын бермепті. Сонда Бапы хан Төстікті жұмсайды: Темір ханның қызын алып келсе, Төстікке өз қызын қосуды уәде етеді.
Төстік жолға шығады. Темір ханның елі — жеті айлық жол.
Жол үстіндегі жұмбақ өнер
Елсізбен келе жатқанда, Төстік бір адамды көреді. Әлгі кісі ағаш басында отырған екі сауысқанның құйрығын білдіртпей жұлып алып, бірінің құйрығын біріне жалғап қояды. Сауысқандар ештеңе сезбегендей отыра береді.
Төстік таңырқап: «Не істеп жүрген жансың?» — деп сұрайды. Әлгі адам: «Жер үстіндегі Төстік жер астына түсті дегенді естіп, жолдас болайын деп тосып жүрген едім» — дейді.
Төстік: «Қандай өнерің бар?» — дегенде, ол: «Алғанымды адамға сездірмейтін асқан ептімін» — деп жауап береді. Әрі қарай сөзін жалғастыра беріпті: «Жан-жануардың сағы сауысқан болса…»