Қожаберген Толыбайұлы шамамен 1663 жылы Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы, Гүлтөбе Маманай өңірінде дүниеге келіп, 1763 жылы қайтыс болған жырау, батыр
Қожаберген Толыбайұлы: жырау, батыр, елдік ойдың өкілі
Қожаберген Толыбайұлы (шамамен 1663–1763) — жырау, батыр, әрі мемлекет ісіне араласқан қайраткер. Ол қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы аумағындағы Гүлтөбе–Маманай өңірінде дүниеге келген.
Арғы тегі Орта жүз Ашамайлы Керей бірлестігінің Көшебе руынан, Таузар әулетінен тарайды.
Білім жолы және тіл меңгеруі
- Жастайынан нағашысы Жалаңтөс баһадүр Сейітқұлұлы ұрпақтарының қолында тәрбиеленеді.
- Үргеніш, Бұқара, Самарқан медреселерінде оқып, діни әрі классикалық білім алады.
- Араб және парсы тілдерін меңгереді.
Жыраулық жолының басталуы
Қожаберген он үш жасынан ақындыққа бет бұрып, он жеті жасында аңыз-әңгімелерді өлеңмен жырлай бастайды. Ол қазақ халқының шығу тарихын поэзия тілімен өрнектеп, «Ата тек» дастанын жазады.
Тәуке хан дәуіріндегі қызметі
Тәуке хан тұсында Қоқан, Хиуа, Бұқара хандықтарымен, сондай-ақ парсы және түрікмен елдерімен арадағы қатынастарда елшілік қызмет атқарған.
1688 жылы (25 жасында) Әз Тәуке бастаған игі жақсылар Қожабергенді ордабасы етіп сайлайды. Осылайша ол жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескен қазақ жасағының бас қолбасшысы ретінде танылады.
Ел қорғаған ерліктері Бұқар жыраудың «Ұстазым» толғауында да айтылады.
«Жеті жарғы» және тарихи-әлеуметтік жырлары
Қожаберген Тәуке хан тұсындағы «Жеті жарғы» заңдар жинағын әзірлеуге белсене қатысып, кейін оны ақ былғарыға жазып, Әз Тәукеге табыс еткені айтылады.
Сонымен бірге ол сол дәуірдің қоғамдық-әлеуметтік ахуалын, қазақ елінің ішкі-сыртқы жағдайын жырға қосып, «Жеті жарғы» атты тарихи дастан да жазған.
«Елім-ай» және халық қасіретін суреттеу
«Елім-ай» дастанында 1723 жылғы қазақ тарихындағы ең ауыр кезеңдердің бірі — Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама оқиғалары бейнеленеді. Бұл шығарма ел жадындағы трагедияны поэзия арқылы қатпарлап жеткізген тарихи дерек пен рухани куәлік сипатына ие.
Бүгінге жеткен мұрасы
Қожаберген шығармаларының барлығы бірдей сақталмаған. Қазіргі уақытқа төмендегі туындыларының толық не үзінді нұсқалары жеткені айтылады:
- «Баба тіл» дастанының алғашқы бөлімі
- «Ата тек» тарихи жыры
- «Қуаныш» өлеңі
- «Ер Қойлыбай» дастанынан үзінділер
- «Жастық», «Кәрілік», «Өсиет», «Наурыз батасы», «Насихат» өлеңдері
- «Елім-ай» секілді аз ғана шығармалары
Бұл мұралар «Елім-ай» атауымен 2001 жылы Петропавл қаласында кітап болып жарық көрген.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы