Өзінің Жастарға атты өлеңінде
Шәкәрімнің әдебиетке қайта оралуы және әділеттің салтанаты
Сан ғасырлар бойы кеңестік кезеңнің шілтерлі шымылдығы өскелең ұрпақтың көзінен тасалап, санасынан аулақ ұстауға тырысқан дүниелердің бірі — Шәкәрім Құдайбердіұлының мұрасы еді. Ақын есімінің әдебиет әлеміне қайта оралуы, шығармашылығының жаңаша танылуы — бұрыннан азды-көпті таныс аға буын өкілдерін әділеттің салтанат құрғанына шүкір дегізсе, жас буынның санасын дүр сілкіндіріп, таным көкжиегін кеңейтті. Бұл — табиғи заңдылық.
Философия ғылымдарының кандидаты Асан Омаровтың айтуынша:
«Бүкіл Алаш жұрты Шәкәрімді рухани ұстаз, екінші Абай деп құрмет тұтқан».
Бұл құрметке арада өткен белгісіздік жылдары да көлеңкесін түсіре алмады.
Абай мен Шәкәрім: ықпал, сабақтастық, пікір алуандығы
Шәкәрім есімі ақталғаннан кейін, ол көзі тірісінде иеленген тарихи орнына қайта жайғасты. Бұл тұста кейбір қаламгерлер: «Шәкәрім ә дегеннен-ақ не жазса да өзінше жазған, тіпті ақын ретінде қалың қауым Абай екеуін қатар таныған», — десе, енді біреулер оның алғашқы өлеңдерінен Абайдың тіл мәдениеті мен сөз өрнегі анық байқалатынын айтады.
Күні кешеге дейін кеңестік кезең қалыптастырған бірізді түсініктен арылып, Абай және оның ізін ала шыққан ақындардың шығармашылығы төңірегінде пікір алуандығы қалыптаса бастағанын аңғарамыз. Бұл — аз олжа емес.
Өзегі үзілмеген ақиқат
Қалай болғанда да, Шәкәрімнің Абайды ұстаз тұтқаны, оны өзінің ғана емес, жалпы қазақ жастарының ұстазы ретінде танығаны — бұлтартпас шындық. Тіпті Абайды сол дәуірдегі қазақ қоғамындағы «бір білімді данышпан» деп айрықша атап көрсетеді.
«Жастарға» өлеңі: рухани бағдар мен қоғамдық жауап
Шәкәрімнің «Жастарға» атты өлеңі — Абайды рухани темірқазық еткен ойдың айқын көрінісі. Онда ақын жастарға өмірлік мағынасы терең бағдар ұсынып, білім мен адалдықтың құнын алға тартады:
«Өшпес өмір, таусылмас мал берейік,
Бір білімді данышпан жан табайық».
Осы ойды ортаға тастай келіп, ол көпшілікті ойлантатын сауал қояды:
«Ал енді, олай болса, кімді алайық?
Қазақта қай жақсы бар көз саларлық?»
Артынша кесімді тұжырымға келеді:
«Сақ болайық — бір шоқып, бір қарайық,
Қарауылдар мезгіл ғой — тұр қарайық.
Жүз айтқанмен, өзгенің бәрі надан,
Жалынайық Абайға, жүр барайық».
Көрегендік өлшемі
«Жүз айтқанмен, өзгенің бәрі надан» деуі — Абайдан өзге қараңғылық тұманын сейілтіп, жұртты жарыққа бастай алатын тұлғаны тап басып тану. Бұл — уақыт дертіне шипа болар жанды тамыршыдай дәл табу емес пе?
Адалдыққа шақыру: шындық үшін тәуекел
Өлеңнің өзегінде тек ұстазды дәріптеу ғана емес, мінезді түзейтін, қоғамды сауықтыратын этикалық талап та бар. Шәкәрім Абайға арқа сүйей отырып, жастарға былай деп үн қатады:
«Өмірзая болмастық өнер үйрет,
Ақылыңды аяма бізге ұқпас деп.
Бізден үміт үзбе, делік.
Арамдықпен, алдаумен күн өткізбей,
Өтірікке өлгенше, шынға өлейік».
Бұл — Шәкәрімнің жеке үндеуі ғана емес, көзге түртсе көргісіз қалың тұманға қамалған, тығырыққа тірелген, надандық шырмауындағы талай қазақ жасының жан сыры, арман-мүддесі. Елім деп соққан ақ ниетті, адал жастардың көздегені — өнер үйрену, ақиқатты ұстану, алдаудан арылу.
Намыс отын тұтату
«Оңамыз ба Абайдан бата алмасақ?» деген сауал арқылы Шәкәрім жастардың жүрегінде намыс отын тұтатып, жігерін жани түсуді мақсат етеді. Бұған күмән келтіру қиын.
Шәкәрім — жастардың ұйытқысы
Шәкәрім өнер-білімге ынтық жастарды Абай төңірегіне топтастырып қана қойған жоқ, соларға көшбасшы бола білді. Бұған Тұрлығұлдың естелігіндегі: «Біздің ішіміздегі ең үлкеніміз Шәкәрім болды» — деген сөзі де дәлел.
«Жастарға» өлеңі 1897 жылы, Абайдың көзі тірісінде жазылып, ел ішіне тараған. Сол дәуірде Абайдың қадір-қасиетін толық түсіне бермеген замандастары бұл өлең арқылы оның қоғамдағы орнын бір сәт ойша таразылап, жаңа көзқарас түйгені де ықтимал.
Әйтеуір, Шәкәрімнің: «Жалынайық Абайға, жүр баралық» — деп ой тастауы қазақтың көзі сәл ашық, көкірегі сәл ояу бөлігін серпілтіп, Абайдың рухани сарқылмас қазынасынан сусындауға, өнер-білім қууға ықпал еткені талассыз.
Екі ерекшелік: ұлы ұстазды тану және Абайтанудың бастауы
Жалпы алғанда, Шәкәрімнің Абайға арналған «Жастарға» өлеңі қазақ оқырманына (кешегісіне де, бүгінгісіне де, ертеңгісіне де) олжа салған, әрі әлі де олжа сала беретін екі ерекшелігімен бағалы.
1) Ұлы ұстазды көзі тірісінде тану
Абайды көзі тірісінде-ақ ұлттың ұлы ұстазы ретінде айқындап, жастардың рухани бағдарын нақтылап беруі.
2) Абайтанудың «алтын әрпі»
Бұл өлеңнің Абайтанудың алғашқы алтын әрпі болып жазылуы — әдеби-рухани тарихымыздағы елеулі белес.
Сүлеймен Баязитов