Мал соңында бүрсеңдеген жалшы
Құлқын сәріде жазу үстеліне отырғанда айтар ойым әзір тұрғандай еді. Ыбырсып жатқан қолжазбаларды ысырып тастап, әдеттегі машықпен алдыма бір парақ қағаз тарттым. Қолымдағы қарындаш та, дәл жем тілеген көгершіннің мойнындай қылпылдап, шу дегеннен ақ қағаз бетімен жорғалай жөнелетіндей көрінді.
Иә, кейде адам бастамаған ісінің соңы сәтті аяқталарына күні бұрын сеніп, көкірегінде қолға ұстатқандай нық ықылас ұстап отырады. Оның үстіне мен бұл сапарымнан көңілді қайттым: түгін тартсаң түбінен май шығатын қазіргі Сарыарқаның ырысы мен берекесін өз көзіммен көріп келгем. Сол далада қара жерге егін егіп, ағыл-тегіл астық өндіріп жатқан адамдардың егін орағы басталғалы бергі жан алып, жан берер еңбегін жұртқа паш етсем деп едім.
Бірақ қағазға түскен адамның өзіне-өзі ие бола беретін кезі аз. Бірде қиял билейді, бірде көлденең келген желөкпе сезім жетелейді. Таңмен таласа оянып, үй іші ұйқыда жатқан жым-жырт шақта осы сапардан алған әсерімді жазбақ болып отырғанда, қалам ұшына мүлде басқа дүние — баяғы ескі қазақ өмірі орала кетті.
Көктемнің қысқа ғұмыры, көштің ауыр салмағы
Қыста қанша жамау салсаң да жыртығы таусылмайтын атаң қазақтың лашығы мен ықтырмасынан жел ызғып, зықын алған соң, кедей шаруалар көктем нышан беріп, күн жылт етсе болды — жайлауға көше жөнелетін. Ат жалы, атан қомы — бүкіл тірлігі сол көшпелі ел үшін ең қимас, ең қиын шақтың бірі де осы көктем еді.
Даланың оянысы
Қардан арылған қырда қыс ызғары бірден кете қоймайды. Бірақ сары шуағы жер арқасын әлдеқашан қыздырып, көк шалғын киіздей қаулап кететін күн де жетеді.
Көктемнің сәні
Көлтабан тақырдағы қақ су күнге жалтырап көз қарықтырады. Шалшық жағалаған балшықшы құстар, ұясын қызғыштай қоритын қызғыш — даланың өзіне ғана жарасқан көркі.
Көшпелі ел тірлігінен кісі қызығар «артық» таппаса да, дәл осы шақты қырдың қызғалдағыдай қастерлеп, «Хан жайлауы» деп атаған. Алайда қызықтың ғұмыры қысқа: қырдан қатқыл жел соға бастаса-ақ, жайлаудағы ауылдар әбігерге түсіп, үйлерін асығыс жығып, қыстауға қарай үдере көшетін.
Күздің қара суығы келгенде
- Жүк артқан түйелер тізіліп, жүдеу көш қырдан қыстауға ағылады.
- Мал соңында бүрсеңдеген жалшы, сүдіні қашқан кәрі-құртаң, жұпыны қатын-бала — бәрі бір көштің ішінде.
- Сауын малдың сүті азаяды, қара азық емге табылмайды; алда — қылышын сүйреткен қыс.
«Қысты қалай өткізеді?» — бұл сұрақ шаруа жанын жыл сайын жегідей жейтін. Сондықтан қолынан келген еркек қыс қамын күз басынан ойлап, үй ішін қыстауға кіргізіп, пешін сайлап болған соң, қыс азығын қамдауға кірісетін.
Астықтың жолы: Қоңыраттан Орға, Жемнен Орынборға дейін
Ол кездері Арал өңірін жайлаған біздің ауыл жылда күзде астық іздеп Қарақалпақ асып, Қоңырат, Шымбай, Үргеніш диқаншыларынан бес қаланың атақты ақ жүгерісін әкелетін. Балықшы ел ақ бидайды аңсағанда Арқаға бет бұратын. Қалашылар көші кейде Жем бойына, Ор бойына барып, ары кетсе Орынбор, Орскі асып барып астық алып қайтатын.
Қалашы келген күн — ауылдың мерекесі
Қалашылар оралған күнгі қазақ аулының қуанышын сөзбен жеткізу қиын. Сол күні тойып ішкен ас кейін ел аузында аңызға айналып, астық әкелген азамат қамал бұзған батырдай дәріптелетін. Жол түсіп келген ақын-жыраулар да қос ішекті сабалап, астықшыларды аузы талғанша мақтап жырлайтын.
Ал ауылдан ұзап көрмеген кей жігіттер өзге ел, өзге тірлікке тап болғанда аңғалдық танытып, не бір күлкілі, не бір қорқынышты хикаяға душар болатын.
Сүгірдің «қазы»: күлкі мен үрей аралас оқиға
Бір жылы кедейлеу ауылдан Сүгір деген кісі алғаш астыққа барады. Жасынан ірі денелі, нар тұлғалы болғанымен, ақкөңіл, аңқау еді; ауыл оны «батыр» деп әзілдей атайтын. Қалашылар аттанар алдында үй ішін жиып, артта қалатын қатын-баланың қамын ақылдасатын дәстүрі бар-ды. Сүгір де үйден шыға қоймай, Томаша ғана әйеліне шаруа тапсырып отырған кезде, сырттан тыңдаған қу жігіт кәрі жыраудың мақамына салып, Қобыландының Құртқамен қоштасуын әдейі келемеждеп айтып қояды. Сүгір ызаға булығып, үйден ақырып шығады.
Бір айдан соң олар түйелерін астыққа теңдеп, қайтар жолда орыс поселкасының бер жағындағы суға қонған ақ қазды көреді. Сүгір «Құдай берді, кешке қаз етін жейміз» деп шиті мылтығын ала жүгіреді. Көп ұзамай арт жақтан гүмпілдеген мылтық үні естіледі. Артынша Сүгір жетіп келсе, атанның алды-артына оннан астам қаз өңгеріп алыпты. «Қанша атсаң да ұшпайды, қанатымен сабалап дүрлігеді, бірақ құс боп ұшпайды» дейді.
Сонда біреуі: «Бұл асыранды қаз ғой, поселканың қазы. Қуғыншы шығып жүрмесін», — дегенде, жұрттың зәресі ұшады. Сүгір де байлап алған қаздардың жібін кездікпен қиып жібере салып, атанды тебініп жөнеледі. Жігіттер арттан қуғыншы келеді деп, жүгі ауыр түйелерін қан сорпа қылып, түн қатып қашыпты.
Осылайша, Арал өңірінің қазақтары колхоздасу дәуіріне дейін қыс азығын баяғы ата-баба жолымен сырттан тасып ішкен. Жалғыз біздің ауыл емес — мал баққан елдің көбі астықты сырттан алатын.
Заман ауысуы: миллиард пұттың салмағы
Ал сол қазақ даласы биыл Отанға тағы да миллиард пұт астық тапсырды. Миллиард пұт! «Елу жылда — ел жаңа» дейді ғой. Кеше ғана астықты сырттан тасып ішкен Қызылорда мен Ақтөбе сияқты өлкелердің кейінгі жылдары үкіметке қанша астық беріп отырғанын ойласаң, бұл — бір кезде көкейкесті арман болған ақиқаттың орындалғаны секілді.
Есте қалатын өзгеріс
Бұрын шағын экономикаға сүйенген, малмен ғана шұғылданған өңірлердің астықты өңірге айналуы — тарихтың бір бұрылысы. Бұл өзгеріс бір күнде келген жоқ: тәжірибе, еңбек, төзім, техника және уақыттың тоғысуы.
Ақтөбенің желі және егін теңізі
Осы очеркке отырардың алдында ғана мен Ақтөбе облысының алыс бір ауданында болдым. Күз кірсе де біздің жақта күн күйіп тұрған соң жолға жаз киіммен шығып едім, бұл жақта күздің қара суығы ерте басталып кетіпті. Қатты жел қала мен даланы қаптай соғып, жер шаңын ұйытқи боратады. Жаз бойы ашық-тесік жүрген жұрттың өзі де бұл дауылға тосылып қалғандай, не киерін білмей бүрсеңдеп жүр.
Қуаң өлкеде туған адам барған жерінің ажарына ерекше көз салады: көгі қандай, топырақта ылғал бар ма, жер реңі қалай? Жол бойы ешкім тіс жармаса да, биыл ылғалдың мол болғаны сезіледі. Қар қалың түсті дегенді де естігем. Көктемде жауын-шашын жаман болмапты. Егін көтерілер шақта да даланы нұр суына малып, жаңбыр ағыл-тегіл төккен деседі. Орақ науқаны таяғанда да қара нөсер құйып өткенін көзбен көрдім.
Орақ үсті: шаң, қозғалыс, ырғақ
Чапаев атындағы колхозға кірер ауыздағы өзен үстіндегі темір көпірді тасқын су бұзып кетіпті. Далада комбайндар қалың егінге қатар түсіп, жайпап құлатып жатыр. Машиналар ерсілі-қарсылы зулап, доңғалақ астынан көтерілген сары шаң бірте-бірте биіктеп, кеңістікті кіреукелеп басады.
Біз де жол жиегіне тоқтап, айы-күні жетіп толықсып піскен егінге кірдік. Жұп-жуан сабағы сарғайған әйгілі ақ қобаң бидай — жел астында дәнге толы басын судыр-судыр қозғап, ырғалып тұр. Ақ бидай — ата-бабамыз сүйген ақ дидарлы қыздың аты, сол айтқан әннің де аты сияқты еді ғой.
Бұл күндері бір ауданнан соң бір ауданға барып, орақ кезіндегі өлермен еңбек ырғағын көзбен көруге тырыстық. Қайда барсақ та — егін. Қыры да — егін, ойы да — егін. Орылғаны бар, орылып жатқаны бар, орылмағаны қанша. Қай жағыңа қарасаң да көзге егін түсе бергесін, адам кейде қарап отырып қажығандай болады екен.
Егіннің «бітпейтін» әсері
Бір кезде өз-өзіңнен: «Мына егіннің бітетін кезі бола ма?» деп сұрайсың. «Болса қайда?» деп тағы қоясың. Жауап таппағасын, машинаның есігінен қайта-қайта мойын созып қарайсың: оң да — егін, сол да — егін; алдың да, артың да — егін.
Келесі аудан — Байғанин. Бұл өңірдің халқы көбіне малмен шұғылданатынын білетінмін. Боз жусан басқан сұрғылт дала бірде шағыл құмға, бірде бұйрат белге айналып, ақыры мұнайлы Маңғыстауға тірелетінін де білем. Сонда да, көз талдырған телегей-теңіз астықтан кейін, Ақтөбенің ақ қобаң бидайы таусылмайтындай көрінеді.
Нанның обалы және дәннің азабы
Қауырт қимыл үстіндегі дала күндіз де, түнде де қыбыр-қыбыр. Комбайндар тынымсыз. Астық тасыған машиналарда есеп жоқ: прицептері салдырап, ерсілі-қарсылы ағылып өтіп жатыр. Бірақ жол бойында әр дәні баданадай ақ бидай шашылып қалып, ысырап болып жатқанын көргенде ішің ашиды, қыжылыңды кімге төгеріңді білмейсің.
Нан қадірі
Бала күнімізде ас соңынан үлкен әжелер отырған жерді алақанымен сипап отырып, жерге түскен нан қиқымын бір-бірлеп теріп алып: «Обал-дағы!» — деп аузына салып қоятын. Нан қадірін жасында жоқшылық көрген адам ғана біледі. Ал дән егіп, өнім өсірген диқан оның қадірін одан да терең сезінуге тиіс.
Қара жерге шашылған дәннің қырманға түсіп, бидай болып үйілуіне дейін диқанның азабы аз емес. Үміт пен күдікті кеудесіне қатар сыйғызған адамның көңілі бірде көл, бірде шөл болады. Сонда да ең тауы шағылмайтын, дәмесі үзілмейтін қауым — осы диқаншылар.
Кеше егін басында бір қариямен ұшырастық. «Биылғы шығым қалай, қанша астық аласыз?» деп сұрадым. Ол ши қалпағының астынан қолын сұғып, желкесін қасып тұрып: «Ей, қарағым-ай, бұйырғанын аламыз», — деді. Сосын біз жүрерде жақындап келіп: «Бізді қойшы, бұл өңірде марқұм Шығанақтың өнері басқа еді ғой», — деді.
Шығанақ туралы ой: еңбек даңқының өлшемі
Жолға шыққасын Шығанақ жайында көп ойландым. Әуелі Ғабиден Мұстафиннің «Шығанақ» романы есіме түсті. Соғыс біткен бойда жазушының Ойыл бойына келіп, осы тақырыпқа ден қойғанын ойладым. Әлгі жуас кісінің сөзі де тегін емес-ау: көкірегіне даланың талай сырын түйіп жүрген жан шығар.
Кеше мен бүгінді салыстыру
Қазір техника көп, қол күші табылады, ұйымдастыру да бар. Ал соғыс жылдарындағы ауыр шақта Шығанақ Берсиев кетпен-күрекпен-ақ ақ тарыдан дүниежүзілік рекорд жасаған. Қазіргі тірліктің қадірін білу үшін, кейде артқа бір бұрылып, ата-баба соқпағына да көз салу керек.
Соғыс кезінің сарғайған газеттерін ашсаңыз, майдандағы ерлермен қатар Шығанақ есімінің де аталғанын көресіз. Ол кезде солдаттар Шығанақтың ақ тарысынан жасалған ыстық ботқаны ішсе, жүрек түбінен жылылық тауып, «блондинка» деп ерекше ықыласпен атайтын деседі.
Қазір, әрине, молшылық мол. Қара бидай да, ақ бидай да, арпа да, сұлы да табылады. Бірақ әр істің өз орны бар: бір кезде дүниені таңдандырған ақ тары неге кейін сирек ауызға алына бастады? Ұлы ұстаз көз жұмғаннан кейін де, өнегелі іс-үлгіні кеңінен қуаттап, көтермелеп әкетсе қайтер еді?
«Үндемей бітіріп жатырмыз» деген сөз
Ақтөбеге жүрер алдында өзімізге тікелей қатысы бар бір бастыққа кіріп едім. Кең кабинетте үш-төрт кісі астық жайын сөз етіп отыр екен. Көңілдегі әңгіме болған соң мен де: «Биыл тым-тырыс жүрміз ғой, астық шықпай қалған жоқ па?» — деп күдігімді айттым.
Бадырақ көз бастық кеудесін оқыс көтеріп алып, шалқалай қарқ-қарқ күлді. Өз қылығы өзіне де ерсі көрінді ме, аяқ астынан тыйыла қалып: «Жоқ, бауырым, биыл біз шаруаны үндемей бітіргелі жатырмыз», — деді. Шынын айтам: Ақтөбеге кенет жүріп кетуіме осы сөз түрткі болды.
Үнсіз еңбектің салмағы
Қазір көп істі үнсіз бітіретіндейміз: дабырасыз, бірақ табанды. Етене тірлікке айналған ұлы істер кейде көзге де ілінбей қалатындай. Алайда алып бойы алыстан анығырақ көрінетіні рас.
Күнделікті тіршілікке сіңіп кеткен соң, адам кейде өз қолымен істеп жүрген істің ауқымын түгел аңғара бермейді. Бірақ даладағы егін теңізін, күздің суығында тынымсыз жүрген техниканы, дәннің әр түйіріне дейін қадірлейтін еңбекті көргенде — «үнсіз бітіріп жатырмыз» деген сөздің астары біртіндеп ашыла бастайды.