Қазақша рефераттар

Әбілқайыр хан туралы

Әбілқайыр хан (1693–1748): Кіші жүздің ханы және дәуірлік тұлға

Әбілқайыр хан — Кіші жүздің ханы, Шыңғыс ханның он бесінші ұрпағы. XVIII ғасырдың ауыр сын кезеңінде ол әрі әскербасы, әрі саясаткер ретінде ел тағдырына ықпал еткен тұлғалардың алдыңғы қатарында болды.

Ел басына күн туған кезең және алғашқы сайлануы

1710 жылы Қарақұмдағы халық жиынында жас Әбілқайыр Кіші жүз әскерінің қолбасшысы әрі хан болып сайланды. Сол жиында түменбасы болып атақты батыр Бөгенбай тағайындалды. Бұл жылдар қазақ халқы үшін ең күрделі кезеңдердің бірі еді: жоңғар шапқыншылықтары елді күйзелтіп, жер мен қала тағдыры таразыға түсті.

Кілт ұғымдар

  • 1710, Қарақұм: Әбілқайырдың хан және қолбасшы ретінде танылуы.
  • XVIII ғасыр: жоңғар қысымы күшейген, ел тұтастығы сыналған уақыт.

Қалаларды қорғау және Аягөздегі шайқас

Әбілқайыр Сайрам, Түркістан және Ташкент сияқты бабалар иелігіндегі қалаларды қорғауда ерлігімен көзге түсті. Қалалар жоңғар қоршауында қалып, тең емес ұрыста анасы мен әйелі тұтқынға түскен соң, хан шегінуге мәжбүр болды. 1718 жылы Аягөз маңында Әбілқайыр мен Қайыптың 30 мыңдық әскері жоңғарлармен қанды шайқас жүргізді.

Үш жүз құрылтайы және бас қолбасшылық

Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы әрі білгір саясаткер болды. 1726 жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар оны Қазақ хандығы әскерінің бас қолбасшысы етіп бірауыздан сайлады.

Куәлік

1736 жылы Әбілқайыр ордасына келген ағылшын суретшісі Джон Кэстль ханның тұлғасын былай сипаттайды:

«Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы… зор денсаулық пен қайрат-күш иесі. Садақ тартуға келгенде, бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ… Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады».

1728–1730: Жеңістер және үміттің күшеюі

Әскербасы ретінде Әбілқайыр халық жасақтарының ұрыс қабілетін күшейтіп, қарулы күштерде патриоттық рухты көтеруге күш салды. 1728 жылы Ұлытау тауларында, Қарасиыр жерінде және Бұланты өзені бойында болған шайқастарда қазақ жасақтары қонтайшының ұлы басқарған экспедициялық корпусты талқандады. Бұл жеңістер халық жадында жеңіске деген сенімді бекітті.

Дегенмен жау әлсірегенімен, әлі де қауіпті еді. Жағдайды бағамдаған Әбілқайыр 1730 жылдың көктемінде Балқаштың оңтүстік-шығысындағы Итішпес маңында жауды тағы да ойсырата жеңді. Жоңғарларға қарсы ұзақ соғыста қазақ елі жеңіске бір табан жақындағандай болды.

Билік дағдарысы және бірліктің әлсіреуі

Дәл осы кезеңде Болат хан қайтыс болып, жаңа хан сайлау мәселесі туындады. Қат-қабат жағдайларға байланысты Болат ханның жас ұлы Әбілмәмбет хан болып сайланды. Әбілқайыр бұл таңдауды құптамай, бас сардар атағынан бас тартып, өз әскерімен Кіші жүзге оралды. Соның салдарынан біріктірілген жасақтар ыдырай бастады да, әр жүз жаудан жеке қорғануға мәжбүр болды.

Ресеймен қатынас: ант және есеп

Кіші жүз төрт тараптан қысқан ауыр әскери қысымға түсті. Тығырыққа тірелген Әбілқайыр Ресейден көмек сұрауға мәжбүр болды: 1730 жылдың күзінде елші жіберіп, 1731 жылы Ресей қарамағына кіретіні жөнінде ант берді. Бұл антты 1738, 1740 және 1742 жылдары қайталады.

Әбілқайырдың көздеген мақсаттары

  • Ресеймен тату қатынас орнатып, башқұрт пен Еділ қалмақтарының қазақ қоныстарына шабуылын тоқтату.
  • Ресейдің көмегімен жоңғар қоластында қалған қазақ жерлері мен қалаларын қайтарып алу.
  • Империя әкімшілігінің ықпалына сүйеніп, беделін арттыру және үш жүздің басын қайта біріктіру.
  • Хандық билікті сайлау тәртібімен емес, мұрагерлік жолмен қалдыру.

Бұл қадамда жеке мүдде де, халықты апаттан сақтауға ұмтылыс та қатар жүрді.

Отаршылдық саясатты аңғару және дербестікке ұмтылыс

Ресей саясатының түпкі мақсаты тереңде жатты: империя қазақ жерін біртіндеп толық отарлауды көздеді. Әбілқайыр Петербург сарайы мен Орынбор әкімшілігінің бағытын дер кезінде түсінді. Өз ұлы Қожахметті аманаттан қайтару жолындағы тартыстары, императрицалар Анна Ивановна мен кейін Елизавета Петровнаның талаптарына мойынсұнбауы, Кіші жүзде дербес саясат жүргізуге ұмтылысы — оның отаршылдық көріністеріне қарсы тұрғанын аңғартады.

Орыс үкіметімен қатынасты үзбей отырып, ол жоңғар қонтайшысы Қалдан Серенмен де астыртын байланыс ұстады. Жоңғар қаупі әлсіреген сайын Ресей ықпалынан бойын аулақ салуға талпынды.

Хиуа жорығы және аймақтық саясат

1740 жылы Әбілқайыр Хиуаны басып алып, аз уақыт хан атанды. Алайда Иран билеушісі Нәдір шаһтың қысымына ұшырап, бұл өңірден кетуге мәжбүр болды.

Одақтар, туыстық байланыс және ішкі қайшылықтар

Әбілқайыр үш жүздің беделді билерімен, белгілі батырларымен және саяси қайраткерлерімен тығыз қарым-қатынаста болды. Өзінен жасы кіші, беделі өсіп келе жатқан Абылаймен де көп жағдайда мәмілеге келе білді. Абылайдың әйелдерінің бірі Қарашаш — Әбілқайырдың қызы.

Сонымен бірге Кіші жүз ханы ретіндегі саясаты қайшылықтардан ада болмады. Қазақ даласын отарлаудың тірегіне айналған Ор бекінісін салуды өзі ұсынды. 1737–1738 жылдары башқұрт халқының отаршылдық езгіге қарсы көтерілісін басуға қатысуы да туыс халықтар арасындағы қатынасты шиеленістірді.

Қаза табуы және тарихи ізі

Әбілқайырдың дербестігі мен далаға жайылған атағы кейбір сұлтандарға ұнамады. Солардың бірі — Орта жүз сұлтаны Барақ. Ол Ор бекінісінен қайтып келе жатқан Әбілқайырды кең далада жолықтырып, өлтірді; ханның серіктері де сол жерде қаза тапты. Бұл әрекет «орысшылдығы» үшін емес, жеке мүдде мен билік таласы аясындағы қастандық ретінде сипатталады.

Жерленген жері

Әбілқайыр ханның моласы Қабырға өзенінің Ұлқұяққа құятын тұсында, Торғай қаласынан шамамен 80 шақырым жерде орналасқан. Кейін бұл өңір «Хан моласы» аталды.