ДОМБЫРА ФИЛОСОФИЯСЫ
Домбыра философиясы: ұлт жанының үні
Домбыра — қазақтың жаны. Ол тар жол, тайғақ кешуді бастан өткерген тарихымызды парақтаудың ғана емес, әдет-ғұрып пен салт-дәстүрдің құнын сақтаудың да тірі куәсі. Домбыра бар жерде қазақтың тілі, өнері, тарихы қатар жүреді.
Бұл мәтін домбыра өнерін сақтау, қорғау, дамыту және насихаттау туралы ой қозғаумен қатар, оның шығу тегі мен мәнін аңыз-әңгімелер арқылы ашуға ұмтылады. Домбыраның көзге бірден байқалмайтын терең қабаттары — адамның еркіндік қалпы, орындаушылық психологиясы, күй мен әңгіме арасындағы байланыс сияқты қырлар — ұлттық дүниетаныммен астасып жатыр.
Күй мен аңыз: бір тамырдан тараған қос арна
Ғасырлар қойнауында қалыптасқан музыкалық-эстетикалық асыл мұраларды домбыра жеткізді: күй мен оның әңгімесі қоса өріліп, домбыра мен аңыз қатар дамыды. Белгілі ғалым С. Қасқабасов ауызша хикаяның қалайша аңызға айналатынын былайша сипаттайды: алғаш бір адамның басынан өткен оқиға жай әңгіме ретінде таралып, әр айтушының өз қосымшасымен көркемделіп, біртіндеп әпсана-хикаятқа ұласады.
Аңыз әңгіменің рухын күй сарыны күшейтсе, күйдің сарыны аңызды әсерлі жеткізуге қызмет етеді. Осы тоғыс домбыра философиясын ұғынудың маңызды кілтіне айналады.
Бәйтерек және домбыра: дыбыстың жаратылысы
Домбыра философиясын ашуда аңыз желісіне сүйенуге болады. Ө. Жәнібеков еңбегінде келтірілетін әйгілі аңызда Бәйтеректің қуыс өзегіне керілген екі ішек самалмен тербеліп, әуен тудырады. Сол үнді естіген қыз оны егіз құлынынан қалған жұрнаққа балайды да, ағаштан аспап жасап алады. Батысқа қараған ішек бостау, шығысқа қараған ішек қаттылау керілген болып шығып, екі ішекке Мұңлық пен Зарлық деп ат қояды.
Табиғаттан туған үн
Желдің Бәйтерекке әсерінен пайда болған ызың мен сыбдыр — табиғи дыбыстың бір көрінісі.
Адам тудырған әуен
Домбыра шегін тербету арқылы адам сол табиғи дыбысты өрнектеп, мағынасы терең күйге айналдырады.
Аңыздарда Бәйтерек — дүниенің кеңдігін танытатын символ. Ал домбыра үні — өмір мәнін ұғынуға шақыратын үн. Бәйтерек домбыра болып «сөйлейді»: табиғат пен өмірдің жалғасқан айналмалы шексіздігін меңзейді.
Үш әлем идеясы: аспан — жер — жер асты
Профессор С. Қасқабасов бәйтерек бейнесін «космостық ағаштың» қазақ жағдайына бейімделген түрі ретінде түсіндіреді: Самұрық құс кейіпкерді аспан әлеміне көтереді немесе жер бетіне шығарады. Қазақтың айдаладағы жалғыз ағашты қадір тұту салты да осы таныммен сабақтас.
Ш. Уәлиханов та жапандағы жалғыз ағашқа шүберек байлау, ыдыс қалдыру, құрбандық шалу сияқты ғұрыптардың адамдардың сол жерден «қуат жинау» ниетін білдіретінін айтады. Бұл сезім мен әсер кейін домбыра арқылы музыкалық-эстетикалық тілге айналады.
Домбыра құрылымы және «үш әлем»
- Басы — аспан, бұраудың сақшысы.
- Мойны — Бәйтерек, әуен құралатын өзек.
- Шанағы — жер қойны, үннің кеңістігі.
Музыка табиғаттан туады: дыбыстан — мағынаға
Музыка дыбыстан құралады. Жаңбырдың сіркірі, желдің гуілі, судың сылдыры, құстардың дауысы, жануарлардың боздауы мен кісінеуі — бәрі әуеннің табиғи іргетасы. Табиғат өзгерсе, адам да өзгереді; көңіл күйдің құбылысы домбыраның бұрауынан, күйдің мінезінен сезіледі деген ой А. Ивановскийдің шығармасындағы толғаммен үндес.
Қорқыт туралы аңыз да музыканың құдіретін айқындайды: қобыздың үзілмес күйі өлімді жолатпай, бүкіл дүниені ұйытады. Мұнда музыка — үш әлемнің байланысы адамға үн арқылы жететінін аңғартатын символдық тіл.
Домбыра туралы Қашаған жыраудың толғауы
Қолымдағы қу ағаш,
Сөйлеп тұрған бұл ағаш.
Қолымдағы ағашым —
Алып жүрген домбыра.
Домбыра — күнә деген сөз
Тек бір айтқан дабыра.
Пайғамбарым туғанда,
Бесік болған бұл ағаш.
Ыбырайым Кәрба салғанда,
Мешіт болған бұл ағаш.
Ықыраным үйдің алдында,
Есік болған бұл ағаш.
Бұл толғауда ағаш пен домбыраның сабақтастығы — киелі бастаудың жалғасы ретінде танылады: домбыра «сөйлейтін ағаш» болып, табиғат пен адам арасындағы көпірге айналады.
Ұлттық тәрбие және рухани иммунитет
Музыканы түсінетін және түсінбейтін адамдар бар; бүгінгі таңда ұлттық музыканы терең түсінбеудің кеңеюі ұлттық тәрбие мен білімнің рухани өзегінен материалдық прагматизмге ауысуымен байланыстырылып түсіндіріледі. Өнер, тіл, тарих — осы үшеуі ұрпақ бойына дарығанда ғана құндылықтың қазығы бекем болады.
Домбырадан алыстаған ортада ұлттық құндылық жұтаңдайды деген уәж де осыдан шығады: күй — адамның рухани «жан азығы». Той мен жиын, мереке мен отырыстың өнермен өтуі бекер емес; күй тартылып, ән айтылған жерде ымыраға келу жеңілдеп, қарым-қатынас жұмсарады. Музыка қайшылықты да үйлесімге шақыра алады.
Қорытынды ой
Домбыра — ағаштан жасалған аспап қана емес; ол — Бәйтерек арқылы танылатын үш әлемнің символдық байланысын, табиғат үні мен адам жүрегінің тілдесуін, аңыздың рухы мен күйдің сарынын бір арнаға тоғыстырған мәдени код. Ұлттық идеологияны дамытуда да домбыраның орны бөлек: оның үні — тарихтың жады, тілдің демі, рухтың тірегі.
Ескертпе
Берілген мәтіндегі кейбір дерек жолдары (соның ішінде соңындағы сілтеме үзіндісі) толық емес күйде келгендіктен, мағынасы сақтала отырып редакциялық тұрғыда ықшамдалып, грамматикасы түзетілді.