Қалғанын Пассук екеуіміз өзіміз көре жатармыз

Сырттағы аяз, ішкі тар әлем

Сыртта сақылдаған сары аяз еді. Екі күн бұрын спиртті термометр алпыс сегіз градус көрсетіп тұрып, кенет сырт етіп сынып түскен. Одан кейін де суық бәсеңдеген жоқ — қайта күшейе түсті, әрі оның қанша күнге созылары белгісіз болатын.

Мұндай түкірігің жерге түспес аязда, жылы үйден жырақта, мұздай ауамен өзек қарып отыруды досың түгіл дұшпаныңа тілемессің. Рас, дәл осындай күндері алды-артына қарамай жолға шығатын көзсіз ерлер де болады, бірақ олардың кейін дін аман қалғанын көрген жан аз: күрк-күрк жөтеліп, ақыры мәңгілік тоңға жамбасы тигендер қаншама.

Шатырдың іші сырттағыдай болмағанымен, жылылығы да мардымсыз еді. Сондықтан отырғандардың бәрі ортадағы жалғыз пешке итініп, жабыса түсетін. Аяқ астындағы жердің бір бөлігіне қалыңырақ самырсын бүрі төселген, оның үстіне түкті көрпе жабылған. Ал шатырдың екінші бөлігінде ыдыс-аяқ, киім-кешек, құрал-сайман — бәрі қалай болса солай шашылып жатты.

Темір пештің іші қу отынмен күркірей жанып тұр. Ал одан үш-төрт қадам жерде, құдды өзен бетінен ойып әкелгендей, үлкен мұз кесегі өңкиіп жатты — ауызсуды осылай ерітіп ішетін. Етек жақтан ескен ызғар шатыр ішіндегі жылуды жоғары көтеріп әкетеді. Пеш мұржасы шығатын тесіктің айналасындағы брезент құрғақ болғанымен, одан әрі дымданып, тершіп, біртіндеп ақ қырауға айналып кеткен. Қырау пештен алыстаған сайын қалыңдап, іргеге жеткенде жарты дюймнен асып жығылатын.

Ауру бозбала және «қояншықтай» қысылу

— О-о-о! О-ох! О-ох! Түкті көрпенің астында ұйқысырап жатқан жас жігіт түсінде ауырсына ыңқылдай берді. Сақал-мұрты өскен, жұқалтаң, жадау жүзінен әбден азып-тозғаны байқалады. Ауруы жанына батып жатса керек — ыңқылы уақыт өткен сайын күшейе түсті.

Көрпесінің астынан жартылай шығып жатқан денесі құмырсқа илеуіне тастаған жыландай бірде жиырылып, бірде жазылып, тынымсыз тыпыршиды. Беттлз бұйыра сөйлеп: — Кәнеки, мына батырды сілкіп жіберіңдер! Бейшараның тағы да қояншығы ұстаған сияқты, — деді.

Бұйрық ауыздан шығысымен алты жігіт оны орнынан жұлып алып, әбден оянып, ес жиғанша жұлқылап-сілкілей берді. Жас жігіт өз-өзіне келген соң: — Сайтан алғыр, осы қарғыс атқан өлкеде нем бар еді... — деп күйінді.

Беттлздің сабыры: «Бар бәле — майда»

— Қызбаланба, бауырым, — деді Беттлз. Ол сіріңкенің орнына пеш аузынан лапылдап жанған шаланы суырып берді де, әкелік қамқор үнмен сөзін жалғады: — Бұл — кешірімді. Әркімнің басында болады. Мұнда алғаш келген жылы мен де талай тартып едім...

Ол шөлдеп келе жатып мұзды суатқа бас қойғаннан кейін он минут бойы ес жия алмай теңселіп тұратын кездерін, кешке қарай буындары сырқырап, сүйек-сүйегі қақсайтын күндерін еске алды. Кейде құрысып, екі бүктетіліп қалған сәтінде, оны «түзетіп» жіберу үшін лагердегілердің бәрі жабыла көтеретінін де айтты.

— Май дейсің бе? — деді жас жігіт. — Иә, май. Бұл — факт. Алыптар алып-ұруға мықты, ал төзімге келгенде боркемік. Ал сендей арық, сіңірлілер қай жағдайда да берік келеді, — деп түйді Беттлз.

Луи Савой мен Принстің мысалы: алып дене — әлсіздік пе?

Осы тұста әңгімені Луи Савой жалғады. Ол Солтүстік Бастау бойында баған тұрғыза бастаған уақытта Лон Мак-Фэймен бірге аттанған «өгіздей» бір адамды еске алды: жолда әбден титықтап, қарға жата кетіп, балаша өкіріп жылағанын айтты. Лон оны бірде сүйреп, бірде итермелеп әрең жеткізген.

Пештің төменгі жағында отырған біреу шыдамсызданып: — Сосын? — деді. Луи мысқылдай түйді: — Үш күн бойы төрімде үйелеп жатып алды. Ондай «қатын бөкселі» еркекті көрмеппін. Семіздіктің қорлығы — осы.

Принс те сөзге араласып, бір кездері өзіне қатты әсер еткен ірі аңшы — Аксель Гундерсонды еске салды. Беттлз келісіп: ол Тұзды Су жағалауларынан келген бұланшылардың ішіндегі ең ірісі болғанын, бірақ мұндай қуат «мыңнан біреуге» ғана берілетінін айтты.

Сөз арасында Беттлз Аксельдің жары — жіп-жіңішке, ап-арық Унгуды еске алып, оның төзімі мен қажырын ерекше атап өтті: сол берілген күш-қайратын ол түгелдей бір-ақ нәрсеге — күйеуін күтіп-баптауға жұмсаған. Инженер қысқа қайырды: — Адам шын сүйсе, не істемейді.

Ситка Чарлидің әңгімесі: төзімнің аты — Пассук

Дәл осы сәтте тамақ салынған жәшіктің үстінде отырған Ситка Чарли сөзге араласты: — Сендер артық май туралы да, мықты еркек пен ер мінезді әйел туралы да айттыңдар. Дұрыс. Ендеше, соған ұқсас бір әңгімені мен де айтайын.

Ол ертеректе таныс болған ерлі-зайыптыны сипаттады: еркегі — кесек тұлғалы, мығым, келісті; «айыбы» — бойына аздап май жиналған. Әйелі — керісінше, өте арық, тым нәзік көрінгенімен, жүрегі еш еркекке бұйырмағандай батыл еді.

Жігіттер бір-біріне жақындай түсті. Ауру бозбала да «қалтырап кетсем құлап қалармын» дегендей, орнығырақ отыруға ыңғайланды. Ситка сөзін сабақтап: өзінің бойында сиваштардың қаны барын, ал жүрегінде ақтардың рухы шалқитынын айтты. Ол өз ойын ашық айтса да, жұрт ренжімейтініне сенетінін жеткізді — отырғандар үнсіз бас изесті.

Әйелдің аты — Пассук еді. Ситка оны тұзды теңіз жағалауын мекендейтін тайпадан «адал» түрде сатып алғанын да жасырмады. Оны шын сүйдім деп айта алмаймын деді; тіпті оған тіке қараудың өзі кейде жағымсыз көрінген. Бірақ ол кезде Ситка алыс жолға қамданып жүрген: иттеріне уақытылы тамақ беріп, жол қамын түзейтін адам керек болды.

Үкіметтік қызметтің арқасында ол әскери кемеге иттерін, шанасын, қап-қап азығын тиеп алып шыққан. Кеме солтүстікті бетке алып, қысқы Беринг теңізіне жеткенде, оларды сірескен сеңнің үстіне қалдырып кете барған. Ситкаға қалғаны — азын-аулақ ақша, жер картасы және бірнеше хат: оларды Маккензи маңында мұзға қысылып қалған кит аулайтын кемеге жеткізуі керек еді.

Көктем туып, күн ұзара бастағанда Ситка Пассук екеуі оңтүстікке, Юкон жағалауларына бет алды. Бұл — «жанды жеген» ауыр жол еді: бағытты күнге қарап қана айыратын. Ақыры Қырқыншы Мильге жетіп, қара жерге табан тиіп, өздері сияқты ақ адамдармен қауышқанда бір жасап қалған. Бірақ қуаныш ұзаққа созылмады: бұрын-соңды болмаған қатал қыс қайта түсті — боран, қызылшұнақ аяз, артынан аштық.

Ел ашқұрсақтан қажып біткен: иттер ұлиды, әлсіздер өледі, тірілердің беті айғыз-айғыз әжім. Оның үстіне поселкені қырқұлақ жайлаған. Бір күні кешке бәрі дүкенге жиналып, «жылан жалағандай» бос сөрелерді көріп, жан дүниесі құлазыды. Шырақ жағуға да қимады: ол ертең мәйіт басына керек.

Ақыры жұрт жағдайды Тұзды Суға жеткізуге адам жіберуге келісті. Көздер бір сәтте Ситкаға қадалды: ең көп жол жүретін, ең төзімді дегені — осы. Ситка жолдың ауырлығын жасырмады: Хейне миссиясына дейін жеті жүз миль, оның үстіне жолды шаңғымен таптап отырмаса, итшана жүрмейді. Ол мықты иттер мен тәуір тамақты сұрады — басқа өтініші жоқ екенін айтты.

Осы тұста «Ұзынтұра Джефф» атанып кеткен еңгезердей янки орнынан атып тұрып, өз мықтылығын, төзімділігін, шаңғыға шеберлігін көлденең тартты: егер Ситка жолай өлсе, қалған жолды өзі жалғастырып, миссияға жететінін айтты. Ситка кейін ұққанын мойындады: көпірме сөз — осалдықтың белгісі; шын мықты істі үнсіз тындырады.

Олар үшеуі — Пассук, Ұзынтұра Джефф және Ситка — таңдаулы иттерді, ең тәуір азықты алып, ұзақ сапарға шықты. Күні бойы кейде небәрі он миль ғана еңсеретін, анда-санда отызға әрең жеткізетін. Азық үнемделді; иттер де қажыды: кешкісін тәлтіректеп қалған бейшараларды таяқтың күшімен ғана жүргізетін.

Ақ өзенге жеткенде үш топ жегімнің екеуі ғана қалған еді — жүріп өткендері екі-ақ жүз миль шамасы. Өлген иттер тірілерге жем болды. Пеллиге жеткенше түтін де, тіршілік нышаны да көрінбеді. Фактория қоймасында іліп аларға ештеңе табылмады; компания агенті жөтелден тұншығып тұрып, миссионердің қаңыраған лашығын және ит жеп кетпесін деп тастармен бастырып қойған бейітін көрсетті.

Алда әлі бес жүз миль — мәңгілік қар мен ақ мұнар. Жылдың ең қараңғы маусымы: талма түсте де күн оңтүстіктегі көкжиекті әзер қызарта алады. Дегенмен ілгерілеген сайын мұз қорымдары сиреп, жүру жеңілдей түсті. Ситка уақыттан ұту үшін иттерге бишікті үсті-үстіне үйірді: аяқ суыту, бел жазу мүлде ұмыт болды.

Үнемі шаңғымен жүру аяққа батты: аяқтың басы удай ашиды, тобық үсті қажалып, жараға айналды. Күн өткен сайын жара ушығып, қақсап ауырды. Сондай бір таңда шаңғы іле бастағанда Ұзынтұра Джефф еңкілдеп жылап жіберді. Ситка оны аяп, жол ашуға жіберген, бірақ ол «жеңілірек жүрейін» деп шаңғысын шешіп тастапты — сөйтіп жол тапталмай, иттер қайта-қайта сүрініп жығылды.

Иттердің арықтығы сондай — қабырғасы ырсиып, омыртқасы шодырайып тұрды; аттап басуы мұң. Ситка Джеффке айқайлап ұрысты; ол уәде берді, бірақ сөзінде тұрмады. Ақыры Ситка амалсыздан бір-екі рет бишікпен тартып жібергенде ғана жегім түзелді. Джеффтің хәлі күннен күнге нашарлады — мұның бәрі Беттлз айтқан артық майдың «арқасы» еді.

Ал Пассук болса, таң атпай тұрып тамақ әзірлейді, иттерді жегуге көмектеседі, кешке жатар орынды дайындайды — күні бойы дамыл таппайтын. Иттер аман жүрсе — бұл көбіне Пассуктың еңбегі: ұлпа қарды шаңғымен таптап, жол ашатын да көп жағдайда өзі. Ситка сол кезде мұны «солай болуы тиіс» деп қабылдағанын, кейін ғана өзінде қандай жанның болғанын ұғып, талай бармақ тістегенін айтты.

Джефф ақырында тек масылға айналды: кейде артта қалып қойса, итшанаға ұрланып жатып алатын. Бұдан соң Пассук жегімді толық өз қолына алған да, Джефф мүлде бос қалды. Ситка күн сайын таңертең оған тамақтан өз үлесін қылдай қып бөліп береді; ол ішіп-жеп алып, өздерінен бұрын жолға шығады. Ал Ситка мен Пассук жүкті жинап, шанаға тиеп, иттерді жегіп болған соң ғана соңынан қозғалады.

Түске қарай күн сәл жыли бастаған сәттерде, олар...