Шымкент театры атамыздың атында

Әулет тарихы: кедей тұрмыс, ауыр еңбек, өнерге ұмтылыс

Болат Шаниннің айтуынша, Жұмат Тұрғынбайұлы 1892 жылы Баянауылдағы Желтаудың бауырындағы Қаратал қыстауында дүниеге келген. Арғы атасы Қожамберді — батыр, бергі атасы Шана — өнерпаз, айналасына алғырлығымен танылған адам.

Шана әулеті кедей тұрмыс кешкен. Азын-аулақ мал күнкөріске жетпеген соң, олар Желтаудан көшіп, Шөптікөлдегі жаңа ашылған шахтаға түседі. Шахта еңбегі адам төзгісіз ауыр болғандықтан, кейін Кереку жағына ауысып, бірі ағаш шауып, бірі үй салып, еңбекпен жан сақтайды. Тұрғынбай палуан бітімімен кемеден жүк тасып, тұрмысты түзетеді.

Кейін әулет Ертіс бойына, Қаржастардың ортасына қоныс аударып, ағаш кесіп, оны жарып-кептіріп, Омбыға апарып сатумен айналысады. Бала Жұмат та жұмысқа жегіледі. Жатақ тұрмыс пен ауыр еңбек оны қатарластарынан ертерек есейтеді.

Омбы: білім мен өнерге ашылған есік

Әкесі Тұрғынбай Жұматтың қара жұмыстан гөрі жазу-сызуға, өнерге икемін байқап, оқытуға ұмтылады. Омбыға барып-келіп жүріп, орысша тіл сындырған Жұмат алдымен Қаржас ауылындағы татар мұғалімінен сауатын ашады: орыс әліпбиін меңгеріп, өз бетінше кітап оқуға көшеді.

1913 жылы, жиырмадан енді асқан шағында, Омбыға келеді. Ол кезде Омбы — патшалық Ресейдің ірі қалаларының бірі: гимназиялар, училищелер, кадет корпусы, театрлар жұмыс істеген мәдени орта. Жұмат бір зауытқа жұмысқа тұрып, болмашы жалақысының жартысын орыс мұғаліміне беріп, тілін, арифметиканы және басқа пәндерді үйренеді.

Омбыдағы қазақ жастарының білімге құштар ортасында Сәкен Сейфуллин, Нығмет Нұрмақов секілді тұлғалармен танысады. Ізденгіш жас орыс өнеріне ден қойып, қысқа уақытта мандолин мен скрипка тартуды меңгереді, сауық кештеріне қатысады.

1916–1917: майдан, төңкеріс, қайраткердің шыңдалуы

1915 жылы Жұмат есепшілер курсына түсіп, 1916 жылы тәмамдап, зауыттағы бас есепшінің көмекшісі болады. Бұл — 1916 жылғы аласапыран кезең. Белсенді жастардың қатарында жүріп көп оқиды, ізденеді. Патша үкіметінің қазақтан әскер алу ниеті күшейгенде, Жұмат та өзге жұмысшылармен бірге майданға ілігеді.

Орыс тілін жақсы меңгерген, күрделі қоғамдық ортада шыңдалған Жұмат әділетсіздікке қарсы тұрғандардың алдыңғы сапынан табылады. Ақпан төңкерісінен кейін 1917 жылы майдандағы жастар елге оралады.

Қарқаралы: театр туралы арманның оянуы

1917 жылы Жұмат Қарқаралыға келіп, уездік кооперативке есепші болып орналасады. Осы ортада ол қазақтың рухани әлемімен терең қауышып, «қазақ театрын ашсам» деген арманын нақты мақсатқа айналдырады. Сол жылдары «Арқалық батыр» желісін қағазға түсіруге ден қояды.

Кейін сүйікті жары — қазақтың тұңғыш артистерінің бірі болған Жанбикемен танысып, отау құрады. 1920 жылы партия қатарына өтеді. 1921–1922 жылдары Павлодар уездік партия комитетінде, кейін Зайсан уездік атқару комитетінде төраға қызметін атқарады.

«Арқалық батыр» трагедиясының тууы

Қызметтің ауыртпалығына қарамастан, ел ішіндегі әнші-күйші, құсбегі, жыршылармен танысып, фольклорлық мұра жинайды. «Арқалық батыр» жырын Зайсандағы жырау, ақын Ержаннан жазып алып, кейін осы негізде әйгілі «Арқалық батыр» трагедиясын дүниеге әкеледі.

1925 жылы Семейде шыққан «Таң» журналында «Торсықбай қу» атты бір бөлімді пьесасын жариялайды. 1924 жылы «Арқалық батырды» жергілікті өнерпаздармен қалалық клуб сахнасына қояды. Семейдегі «Ес-аймақ» драмалық труппасының көркемдік жағын басқарған кезеңінде М.Әуезовтің «Еңлік-Кебегі», С.Сейфуллиннің «Қызыл сұңқарлары» сахналанады.

Ұлт театрының іргесі: Қызылордадағы үлкен бастама

Жұмат Шаниннің аты бүкіл Қазақстанға тараған соң, арнайы қаулымен Қызылордаға шақырылады. Отыздан енді асқан шағында ұлттық театрды құру ісіне белсене кірісіп, репертуарға әлемдік және отандық классиканы батыл енгізеді: Шекспирдің «Гамлеті», Пушкиннің «Сараң серісі», Б.Майлиннің «Майданы», І.Жансүгіровтің «Кегі» сахналанады.

1933 жылы Жұмат Шаниннің режиссерлік еңбегі мен ұлттық театрды қалыптастырудағы айрықша үлесі еленіп, Қаз АССР-нің Халық артисі атағы беріледі. Бұл атақ тұңғыш рет Жұмат Шанин мен Елубай Өмірзақовқа табысталған.

1936 жылғы Мәскеу сапары және «10 минут» жала

1936 жылы Мәскеуде қазақ әдебиеті мен өнерінің бірінші декадасы өтеді. Жұмат Шанин бастаған екі вагон артист қатысқан бұл сапарға Күләш пен Қаныбек Байсейітовтер, Құрманбек Жандарбеков, Сәкен Сейфуллин секілді зиялылар да барған.

Болат Шанин кейін КГБ мұрағатынан Мәскеу сапарына қатысты құжаттарды көргенін айтады. Құжаттағы айыптау мәтіні сұмдық: «Қыз Жібек» спектаклінің шымылдығын 10 минутқа әдейі кешіктіріп, сол аралықта И.В. Сталинге қастандық жасауға ниеттенді» деген мазмұнда жала жабылған. Ең сорақысы — үш адамға (Жұмат Шанин, Сәкен Сейфуллин, Темірбек Жүргенов) телінген «түсініктемелер» бір адамның қолтаңбасымен жазылғандай ұқсас болған.

Қудалаудан соң Жұмат Шанин бір кезең Фрунзеде (қазіргі Бішкек) тұрып, қырғыз театрының ашылуына ықпал етеді. Алматыдағы Лермонтов атындағы орыс драма театрының ашылуына да атсалысқаны, қазақтың опера және балет өнерінің іргетасын қалауға үлес қосқаны айтылады. Кейін Оралда қызметте жүргенде ұсталып, Алматыдағы абақтыға қамалады.

1938 жылдың 26 ақпанында Жұмат Шанин 46 жасында атылды. Жерленген жері бүгінге дейін анықталмаған.

Шымкентке ауған әулет: аман қалудың жолы

Атылғаннан кейін 2–3 күн өткенде, «Шаниндер Алматыдан 24 сағат ішінде кетсін» деген өкім шыққан. Сол кезде Жұматтың інісі Әкіш Қасымханды (Жұматтың ұлын) алып, еш танысы жоқ Шымкентке келеді. Осылайша әулеттің бір бұтағы Шымкентте тұрақтап қалады.

Ал Жұматтың жары Жанбике «халық жауының әйелі» ретінде АЛЖИР-ге айдалады. Қасымхан Әкіштің атына жазылып, өзінің Жұматтың баласы екенін ұзақ жыл білмей өседі.

Қасымхан Шанин: театр мен киноға сіңген еңбек

Әкіш пен жұбайы Мәкіш Шымкенттегі қазіргі Жұмат Шанин атындағы қазақ драма театрында артист болып еңбек етеді. Өнерлі әулеттен шыққан Қасымхан да осы жолды жалғап, Шымкент облыстық драма театрында ашылған күнінен 1969 жылға дейін қызмет атқарады.

• 1955 жылы театр сахнасында тұңғыш рет Шоқан Уәлихановтың рөлін сомдайды (бұған дейін қазақ сахнасында бұл бейне болмаған).
• «Аршын мал алан», «Қозы Көрпеш — Баян сұлу», «Жалбыр» қойылымдарында бас рөлдерді бейнелейді.
• Киноға да түсіп, «Ботагөз» (1957) фильмінде Бүркітбай рөлін, «Алдар көсе» (1964) фильмінде бейне сомдайды.

Әулет шаңырағында қазақ музыкасының да ізі бар: композитор Шәмші Қалдаяқов бұл үйге жиі келіп, біраз әнін осы жерде қағазға түсіргені айтылады. Болат Шаниннің естелігінде «Менің Қазақстаным» әнін бала кезінде отырып орындап, Шәмшіні толқытқан сәт ерекше орын алады.

Үзілген аналық сағыныш: Жанбикенің қайғысы

Әңгімедегі ең ауыр тұстардың бірі — Жанбике ананың тағдыры. Сталин қайтыс болған соң, 1953 жылы АЛЖИР-ден босап, Қарағандыға сіңлісінің қолына келеді, бірақ арада бір жыл өтпей қайтыс болады. Қасымхан бұл шындықты кеш біледі: телеграмма келгенімен, Әкіш пен Мәкіш «баланы да алып кетеді» деген қауіптен хабарды жасырған.

Жұмат Шаниннің басқа балалары

Қасымханнан бөлек, Жұмат Шаниннің тағы екі баласы болғаны айтылады. 1927 жылы Мәскеудегі этнографиялық көрмеге бара жатқан сапарда құндақтағы сәби — Аян жолда шетінеп, ата-анасы делегацияның тағдырына алаңдап, нәрестенің өлімін жолсеріктерден жасырып, Мәскеуге дейін алып барған. Баланы түсісімен мұсылман зиратына жерлеген.

Тағы бір ұлы — Рауыпбек. Ол қазақтан шыққан тұңғыш скрипкашы ретінде аталады: Алматыда және Мәскеуде музыкалық училищеде оқыған. Рауыпбек 1939 жылы өкпе ауруынан қайтыс болып, ұрпақ қалдырмаған.

Ақталу және кеш келген мойындау

Жұмат Шанин 1958 жылы ақталғанымен, бұл ақпарат кеңінен жарияланбаған. Тек Тәуелсіздік алғаннан кейін ғана оның өмірі мен еңбегі туралы ашық айтыла бастайды: Шымкенттегі театр оның есімімен аталады, туған жерінде есімі жаңғырады, «Арқалық батыр» қойылымы қайта сахналанады, зерттеулер мен естеліктер көбейеді. Академик Рымғали Нұрғалиевтің «Ай қанатты арғымақ» романында да тұлға тағдыры көркем өріледі.

Бүгінгі театрға керек дүние

Болат Шаниннің ойынша, театр — ұлт руханияты тоғысатын орда. Сондықтан оған жүйелі қолдау қажет. Ең алдымен, драматургия қуатты болуы керек; одан кейін режиссура мен талантты артист тәрбиесі күшеюі тиіс. Театр мамандарының біліктілігін арттыру, халық арасында театр мәдениетін кеңінен насихаттау — ұтатын бағыт.

Жұмат Шанин спектакль алдында шымылдық ашылар тұста ән мен күйге орын беріп, халық ықыласын оята білгені де айтылады. Ұлттық ойындарды сахна тіліне енгізіп, музыкалық драма мазмұнына сай ұлттық билерді үйлестірген. Ақын-жазушылармен байланыс орнатып, жаңа драмалардың сахнаға шығуына жол ашқан.