Айша күрсінді
Қара шелек
Әңгіме қара шелектен басталады. Бұл — Айшаның атасының басындай сақтап жүрген, бірде жоғалып, бірде қайта табылып, ақыры Кәстенкенің дүкенінен зорға алдырған шелегі еді. Үш жыл бойы шелек сұрап, абысын-ажынға жексұрын көрінген Айша ақырында Бірмағамбетті көндіріп, жаңа шелек алдырады.
Айшаның мінезі
Айшаны ешкім салақ дей алмайтын. Жинақылығы, күтімділігі, барын «бірін мыңға балап» ұстауы — бүкіл ауылға мәлім.
Бірмағамбеттің сөзі
«Шелек-шелек деп ішкен асымды кере қылған соң, темекі алатын ақшама шелек алдым», — деп, ол шелекті Айшаның қолына бұлдап, нығыздап ұстатады. Мұнысы Айшаны кемсіту емес, «сөзіңді аяқсыз қалдырмадым» деген ишара еді.
Күтпеген әлсіздік
Бірмағамбет бір айдан бері үйге келмеген. Осы жоқтық Айшаны әлсіретіп, бұрын ешкімге бермейтін шелегін сұраған жанға «жоқ» дей алмай қалады.
Бірмағамбеттің жоқтығы және Айшаның күйі
«Аудан жұмсапты, науқанға өкіл қылыпты, 5-ауылдың байларын протоколдап, ауданға айдап жіберіпті» деген хабардың сыбыры ғана келеді. Науқаны несі? Байларда не жұмысы бар? Айша ай толғанша үй жүзін көрмеген күйеуі туралы ойдан арыла алмайды.
Күл шығарса да, от жақса да, жалғыз ала сиырды суатқа айдап апарса да — есі-дерті Бірмағамбет. Соңғы екі-үш жылда оның жүрісі көбейген: бір жылы батырақтар съезіне сайланып, содан кейін «съезд, топ, қаулы» деген сөздер аузынан түспеген.
Айшаның ішкі қайшылығы
Айша барын көбейткісі келеді: қолына іліккен екі-үш қараны саттырмай, сойдырмай ұстайды. «Мал сатты деген не? Үйренген жалаңаштық. Баяғыдан бері өлмегенде, енді де өлмеспіз!» — деп, ерегісіп шыға келеді. Оған мақсат — кедейліктен біртіндеп ірге көтеру, біреуге телмірмеу.
Бірақ сонымен бірге, Бірмағамбеттің шаруаға қырсызданып кеткенін, «үйде отырса қайтеді?» деген ойдың жанын жегенін де жасыра алмайды.
Жиылыс: коллектив туралы сөз
Ауылға өкіл келіп, Шоқтал басындағы ауылдың жалпы жиналысын шақырды. Үй саны жиырмаға да жетпейтін ауылдың қалың-қарасы Сартайдың үйіне жиналды. Әйелдер де келсін деген соң, Айша да барды.
Бірмағамбет жоқ болған соң, бұрын жиылыстан қуылған Қайралап пен Ыдырыс қайта келіп, қатар түзеп отыра қалады. Айшаның зығырданы қайнайды: «Бірмағамбет жоқ деп неге басынады бұлар?»
Өкілдің баяндамасы
Өкілдің сөзі коллектив туралы болды: «Берекесіз ұсақ шаруашылықты бітіріп, коллективтескен ірі шаруашылық құрамыз, социалдық шаруаға көшеміз». Бірақ жұрт тым-тырыс. Сұрауға да, пікір айтуға да батпайды.
Айшаның тосын қадамы
Қызуы қысқан ба, әлде ішке сыймаған сөз шықты ма — Айша алға шығып: «Айтатын сөзімді мен қашан болса да айтам. Байлардан қорқып үндемей отырған сендерден сақтасын», — дейді.
Ол алдымен майкот болған екі адамның жиылыстан шығуын талап етеді. Өкіл анық-қанығын біліп, Қайралап пен Ыдырысты шығарып жібереді.
Малды ортаға салу деген не?
Айша бастапқыда «өкілдің сөзі дұрыс» деп қана құтылмақ болады. Бірақ әңгіме малды ортаға салуға келгенде, көкейіне үрей кіреді. Өзі былтырдан бері барын тамаққа да, киімге де қимай, «қосыла берсін» деп жинап жүрген еді.
Әсіресе, емшегі салалы ала сиыры — үйдің берекесі. Бір сауғанда бір шелек сүт беретін сол сиырды былтыр конфискадан «таңдап тұрып» алған. Енді сол сиырдың сүті мен майына өзгенің де ие болғанын елестетсе, іші өртенеді.
Бірмағамбет жоқ. Ал шешім дәл қазір қабылданбақ. Айшаға ең ауыр тұс — дәл осы.
Дауыс беру және күтпеген сайлау
«Коллектив боламыз дегендер қол көтеріңдер!» дегенде жұрт бір-біріне жалтақтайды. Айшаның ойына Бірмағамбет түсіп кетіп, аңдаусызда өзі де дауыстап жібереді: «Ал, көтеріңдер!»
Қолдар біртіндеп көтеріліп, қаулы бірауыздан қабылданады. Содан соң өкіл басқармаға адам ұсынады да, «басқарма ағалығына осы жеңгейді сайлаңдар» дейді.
Айша қарсыласып көреді, бірақ көпшілік қолдап, жаңа артельдің басқарма ағасы болып Айша сайланып шыға келеді. Бұл оқиға оған әлі күнге дейін түс сияқты.
Үй ішіндегі боран және ойдың астан-кестені
Үйге келсе, сегіз жасар ұлы Қуандық ауыл балаларын жинап алып, үйін астан-кестен қылыпты. Әдетте Айша шулай кірген баланы «тасқа ұқсатып» қуатын. Бұл жолы үндемейді. Пешке арқасын сүйеп отырып, терезеден сыртқа қарайды.
Далада боран. Терезе алды күртік. Жел жұмсақ қарды түтіндей бұрқыратып, үй ішін қараңғылыққа көмгендей. Айша ойға батады: «Коллектив — бақыт па, сор ма?»
Жиылыста біреудің қалжыңы құлағында қалып қойды: «Әйелдерді де ортаға салсақ екен». Осы сөз қызғаншақ, күйгелек, томырық Бірмағамбетті ойлаттырып, көңілін тіпті құлазытады.
Қара тоқал және майып болған шелек
Сол сәтте Қожағұлдың қара тоқалы ентігіп кіріп келеді: жаулығы кір, кебісі қисайған, өзі де мазасыз. Бір сөзден кейін бір сөзді іліп, боранды, қонақты, шайды айтып келіп, ақырында: «Екі шелекпен бармасам, қайта-қайта қатынау қиын, шелегіңді бересің бе, келін?» — дейді.
Әдетте Айша мұндай шелек сұраушыларды маңына жуытпайтын: «Керек болса, сатып алыңдар» дейтін. Бірақ бүгін олай дей алмайды. «Ана жақта тұрған шығар, ал!» — деп құтылғанша асығады.
Кешке суға барайын десе, шелегі жоқ. Есіне түскенде зәресі ұшады: қара тоқалдың қолына түскен ыдыс сау қайтпайды.
Сынған түп және шыдамның үзілуі
Айша боранға қарамай жүгіріп барады. Қарға тізеден батып малтықса да тоқтамайды. Қара тоқалдың үйіне кірсе, шелек босағада екі бүктетіліп жатыр: түбі аламайымен сөгіліп қалған.
Айша шыдай алмай, шелекті ала салып, қара тоқалға сілтейді. Ызадан көзінен жас ыршып кетеді. Қара тоқал болса: «Ойбай, өлтірді!» — деп шаңқылдап, үйді басына көтереді.
Қожағұлдың сөзінің зілі
Шам жағып Қожағұл келеді. Бораннан сақалы тамшылап тұр. Ол Айшаны тоқтатпақ болып: «Біреудің мүлкін сындырмасын деу дұрыс, бірақ “біреудікі” дейтінді қойса да болады ғой. Өкіл не деді? Керекті құралды ортақ пайдаланасыңдар демеді ме?» — дейді.
Айша үндемейді. Жиылыста айтылған «ортақ мүлік» деген сөз дәл осы жерде есіне түседі. Ойы шатасады: «Демек, ортақ болса… сындырса да еркі ме?»
Боранды түн және Бірмағамбеттің оралуы
Түн. Терезе қармен көміліп қалған. Жел дүрілдеп, ысқырып, ұлиды. Айша ұлы Қуандықты бауырына басып, бүк түсіп жатыр. Ұйқы қашқан, ой ауыр.
Есікті біреу жұлқып тартады. «Бұ кім?» — дейді Айша. «Мен!» — деген таныс дауыс естіледі. Босағадан қар-қырауға малынып, мұртына мұз қатқан қызыл шырайлы тапал жігіт кіреді — бұл Бірмағамбет.
Айша іштей кейіп жүрсе де, күйеуі «келші, сүйейін» дегенде, қыз күндегідей бұралып, бетін тосады. Бірмағамбеттің мінезі — осындай: жатырқамайтын, жылы.
Айшаның әңгімесі
Айша болған оқиғаның бәрін айтып береді: жиылыс, коллектив, басқармаға сайлануы, қара шелектің сынуы, «сотқа берем» деген сөз. Бірмағамбет тыңдап отырып, бір де бір жерінен теріс демейді.
Бірмағамбеттің байламы
Айшаның басқармаға сайланғанын естігенде, Бірмағамбет қуанып, шек-сілесі қата күледі. «Қожағұл сотқа беруші ме еді? Ол саудагер, ол молда… Ертең мүшелеріңді жина, оның кінәсін мойнына салып, айдатып шығайын», — дейді.
Сосын бір-ақ түйеді: «Ортақ мүлікке шелек қосушы ма еді?»
Айшаның соңғы сұрағы
Айша күрсінеді де, ең жанды жерін сұрайды: «Сиыр ше? Сиыр кіре ме?»
Қараңғы түнде, төсекте жатқан күйінде Айшаның көзіне желіні салпылдаған ала сиыр елестегендей болады. Сол елеспен бірге — түбі сөгіліп, майып болған қара шелек те көз алдына қайта-қайта келеді.