Монғолдар шапқыншылығының Қазақсатан экономикасына әсері

Шапқыншылықтың тікелей зардаптары

Моңғол шапқыншылығы Қазақстанның өзіндік дамуына ауыр соққы болды. Шапқыншылыққа дейін оңтүстік-шығыс өңірінде Баласағұн, Тараз, Алмалық, Сығанақ, Екіоғыз сияқты ірі және шағын қалалар мен елді мекендер дамудың жоғары сатысында тұрған еді. Алайда бұл орталықтардың бір бөлігі қирап, кейбірі жер бетінен жоғалды.

Марко Полоның дерегінде моңғолдардың жаулап алған қалаларда қорған-қабырға мен қақпалардың салынуына шектеу қойғаны айтылады: бұл халықты бақылауда ұстаудың, қарсылықты әлсіретудің тәсілі ретінде түсіндіріледі.

• Елді мекендердің қиратылуы, егістіктің тапталуы.
• Бау-бақша мен суару жүйелерінің бұзылуы, сауданың тоқырауы.
• Қалалардың көрші аймақтармен байланысының үзілуі және ауыр алым-салықтар.

Алтын Орда: құрылуы және әлеуметтік құрамы

Ұлы империяны басқару үшін Шыңғыс хан жаулап алған жерлерін ұлдарына бөліп берді. Қазақстан аумағы үш моңғол ұлысының құрамына енді. 1227 жылы Жошы қайтыс болғаннан кейін билікке оның ұлы Батый келіп, Еділдің төменгі ағысында Алтын Орда атты жаңа мемлекет құрды.

Алтын Орда көпұлтты мемлекет болды. Көшпелі тұрғындардың негізін түркі халықтары (ең көбі қыпшақтар, сондай-ақ қаңлылар, наймандар және т.б.) құрады. Отырықшы халық арасында бұлғарлар, орыстар, черкестер, хорезмдіктер бар еді. Моңғолдардың өзі сан жағынан азшылық болды.

XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасырда моңғолдар біртіндеп түркіленіп, Алтын Орда халқы тарихи деректерде көбіне «татарлар» атауымен атала бастады.

Саяси дағдарыс және ыдырау

Алтын Орда тарихында ішкі қайшылықтармен қатар орыс князьдіктерімен, Ирандағы Құлағу әулетімен, Ақ Орда және Хорезм билеушілерімен үздіксіз соғыстар жүрді. Өзбек хан тұсында 1312 жылы ислам діні мемлекеттік дін ретінде жарияланды.

XIV ғасырдың екінші жартысында алауыздық күшейіп, Алтын Орда әлсірей бастады. XV ғасырда бірнеше ұлыстар өз алдына хан сайлап, мемлекет біржола ыдырады. Кейін Ноғай Ордасы, Сібір, Қазан, Қырым, Астрахань хандықтары бөлініп шықты. Қазақстан аумағында бұл үдерістер ақырында жергілікті халық мемлекеттігі — Қазақ хандығының құрылуына алып келді.

XIV–XV ғасырлардағы негізгі шаруашылық үлгісі

XIV–XV ғасырларда Қазақстан халқының басты кәсібі көшпелі мал шаруашылығы болып қала берді. Қой, жылқы, түйе кең тарады. Өзен жайылымдары мен тау бөктерлерін мекендеген ноғайлар мен қарақалпақтар ірі қара да өсірді. Сонымен бірге суармалы және табиғи егіншілік, балық аулау және аңшылық та қатар дамыды.

Үй ішіндегі өңдеу мен қолөнер маңызды рөл атқарды: шеберлер ат әбзелдерін, қару-жарақты (қанжар, найза, садақ, жебе), арбаны, киіз үйдің сүйектерін және басқа да күрделі бұйымдарды жасады.

Жетісудағы өзгерістер: қала мен егіншіліктің әлсіреуі

XIV ғасырда оңтүстік-шығыс Қазақстан шаруашылығында түбірлі өзгерістер байқалды. Моңғол хандары мен феодалдарының үстемдігі Жетісудағы отырықшы егіншілік пен қалалық мәдениетті әлсіретіп, көшпелі мал шаруашылығын басым кәсіпке айналдырды. Егіншілік іздері негізінен Жетісудың батысында — Шу мен Талас аңғарында, сондай-ақ қираған қалалар маңында ғана сақталды.

Деректерге қарағанда, XIV ғасырда жаңа елді мекендер, керуен-сарайлар және бекіністер салына бастады. Алайда отырықшы егінші аудандар мен қалаларға билік жүргізу үшін қақтығыстар тоқтамады.

Дала мен қала арасындағы айырбас және мәдени ықпал

Шығыс Дешті Қыпшақ пен Жетісудың далалы аймағындағы малшылар мен оңтүстік Қазақстан, Орта Азиядағы егінші және қала халқы арасындағы тауар айырбасы өзара тәуелділікті күшейтті. Бұл байланыс оңтүстікте егіншілік пен қалалық шаруашылықтың, ал қырда мал шаруашылығының өркендеуіне қолайлы жағдай қалыптастырды.

Қалалар арқылы дала ақсүйектері арасына ислам діні, жазу-сызу, кітап мәдениеті кеңірек тарады. XIV–XV ғасырларда түркі әдеби тілінің негізгі диалектілік топтарға ұйысуы дамып, моңғол тілі кең тарала алмады: түркі ортасы моңғол тілдік элементтерін тез сіңіріп жіберді.