Батыс Түрік қағанаты
Ерте ортағасырлық түркі мемлекеттері: қалыптасуы, билігі және мұрасы
Бұл шолу Түрік қағанатынан бастап Батыс Түрік, Түргеш, Қарлұқ, Оғыз және Кимек бірлестіктеріне дейінгі мемлекеттердің тарихи дамуын сипаттайды. Негізгі назар — әскери-саяси оқиғаларға, билік құрылымына, шаруашылыққа, мәдениетке және ыдырау себептеріне аударылады.
Негізгі кеңістік
Алтай–Тянь-Шань, Жетісу, Сырдария аңғары, Каспий маңы, Ертіс өңірі.
Өзгеріс тетіктері
Ішкі алауыздық, сыртқы қысым, сауда жолдары үшін күрес, биліктің мұрагерлік жүйесі.
Мәдени іздер
Орхон–Енисей жазуы, қалалық орталықтар, Ұлы Жібек жолы ықпалы.
Түрік қағанаты (551–603 жж.)
Алғашқы деректер: 542 жылдан бастап
«Түрік» атауы тарихи деректерде алғаш рет 542 жылы кездеседі. Қытай деректерінде түріктерді сюнну-ғұндардың жалғасы ретінде сипаттайтын атаулар қолданылған. 546 жылы телэ (тирек) тайпалары Моңғолияның оңтүстік және орталық аймақтарындағы аварларға (жуань-жуань) қарсы жорыққа шыққан кезде, түріктер қағаны Тумын (Бумын) күтпеген соққы беріп, телэ әскерін талқандап, 50 мың жауынгерді тұтқынға алады.
Осы жеңістен кейін түріктер күшейіп, бұрын өздері тәуелді болған аварларға қарсы ашық күреске көшеді. 552 жылдың көктемінде Бумын авар ордасын талқандап, авар қағаны Анағұй өзін-өзі өлтіреді. Осыдан соң Бумын «түрік қағаны» атағын иеленеді. Ол 553 жылы қайтыс болады.
Бумыннан кейін билік інісі Қара-Ескеге өтеді: ол Орхонның жоғарғы ағысында аварларды екінші рет жеңеді. Одан кейін Еркінді-Мұқан қаған (Мұқан қаған) билікке келіп (553–572 жж.), қысқа мерзімде шығыста қайлар, қидандар мен оғыз-татар тайпаларын, солтүстікте Енесей қырғыздарын, Жетісудағы түргенттерді бағындырды.
Бұл кезеңде батысқа бағытталған жорықтар ерекше қарқын алды. Жорықтарды Тумынның тағы бір інісі Естемі басқарды. Кейінгі деректерде ол Батыс түріктерінің түпкі атасы әрі Батыс Түрік қағанатының негізін қалаушы ретінде аталады. 563 жылы Естемі (Силзибул) эфталиттерге қарсы жорық бастап, 571 жылы Солтүстік Кавказды бағындырып, Керчь түбегіне дейін жетеді. Оның баласы Түріксанф Керчті алып, 576 жылы Қырымға шабуыл жасаған.
Алайда Естемі қайтыс болғаннан кейін (582–593 жж.) билік үшін қырқыс күшейді. Ішкі алауыздық пен әлеуметтік қайшылықтар мемлекет қуатын әлсіретті: мал індеттері, жұт, ашаршылық орын алды. Шығыстан Қытайдың Сүй әулетінің (581–618 жж.) қысымы артты. Ақыры 603 жылы Түрік мемлекеті екі дербес қағанатқа — Шығыс және Батыс қағанаттарына бөлінді.
Батыс Түрік қағанаты (603–704 жж.)
Аумағы мен астанасы
Қағанаттың жері Алтайдан Тянь-Шаньға дейін, Шығыс Түркістаннан Каспийге дейін созылды. Астанасы — Суяб қаласы. Құрамындағы тайпалар қатарында қаңлы, үйсін, дулат, түркеш, қыпшақ, қарлұқ және өзге де бірлестіктер болды.
Шаруашылығы
Негізгі тірек — көшпелі мал шаруашылығы мен суармалы егіншілік. Ұлы Жібек жолының осы аймақ арқылы өтуі сауда мен қолөнердің дамуын жеделдетті.
Басқару жүйесі
Мемлекетті қаған басқарды, билік мұрагерлікпен берілді. Әулет өкілдері янғу, шад, тегін секілді жоғары лауазымдарды иеленді. Қағанат «он оқ» деп аталатын он тайпалық құрылымға бөлінді.
Мәдениеті мен жазба деректер
Түрік тілі кең қолданылды. Орхон–Енисей жазуы түркі мәдениетінің маңызды айғағы саналады. Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк құлпытастарындағы жазулар қағанат дәуіріндегі саяси ой мен мәдени дамудың жоғары деңгейін көрсетеді. Бұл жазуларды 716 жылы қашап жазған, ал мәтінді алғаш оқығандардың бірі — дат ғалымы В. Томсен.
Ыдырауы және мұрагерлігі
Батыс Түрік қағанаты 704 жылы құлады. Негізгі себептері — феодалдар арасындағы ішкі тартыс және Таң империясымен соғыстар. Қағанат аумағы кейін жаңадан құрылған Түркеш қағанатының құрамына өтті.
Тарихи дереккөздер
Қытай деректері («Жуңғо» кезеңі) ең көлемді мәлімет береді. 630 жылы будда ғалымы Сюань Цзан Суяб және өзге қалалар туралы құнды естеліктер қалдырған. Ал Орхон өңіріндегі құлпытастар — заттай дереккөз ретінде ерекше маңызды.
Түргеш қағанаты (704–756 жж.)
Қалыптасуы және этникалық құрамы
Түргештер VI ғасырда Тянь-Шань өңірінде, VII ғасырда Жетісудың орталық аймақтарында қоныстанды. Алғашқы мәліметтер Күлтегін ескерткішінде және қытай жазбаларында кездеседі, ал түргештердің жеке қағандық болып құрылуы туралы дерек Тоныкөк жазуында айтылады.
Қағанат халқының негізін сары және қара түргеш тайпалары құрады: Шу бойындағы түргештер — сары, Талас аймағындағы түргештер — қара түргештер аталған.
Үшелік және Сақал қаған дәуірі
Қағанат билеушілерінің негізін қалаушы — Үшелік қаған (699–706). Ол Бөрішадты Жетісудан ығыстырып, Ташкенттен Турфан мен Бесбалыққа дейін ықпалын жүргізді. Негізгі саяси орталығы — Суяб, екінші орталығы — Іле бойындағы Күнгүт. Үшелік елді 20 ұлысқа бөліп, әрқайсысында 7 мың әскер ұстады.
Үшеліктен кейін билік Сақал қағанға (706–711) өтті. Осы тұста сары мен қара түргеш арасындағы билік таласы күшейді. 711 жылы Шығыс түрік қағаны Қапаған Жоңғарияда түргештерге соққы беріп, Сырдариядан өтті.
Сұлу қаған (715–738): екі майдан
Қара түргештер қолдаған Сұлу тархан қаған болғаннан кейін мемлекет қайта күшейді. Орталық Талас (Тараз) қаласына ауысты. Сұлу батыста арабтарға қарсы, шығыста Таң империясымен күресті қатар жүргізді.
- 723: Ферғана қарлұқтарымен және Шаш тұрғындарымен одақтасып, арабтарға ауыр соққы берді.
- 732: арабтар күш біріктіріп, түргештерді жеңіп, Бұхараны алды.
- 737: Тохарстанға дейін барған жорық жеңіліспен аяқталды; қайтар жолда Сұлуды Баға-тархан өлтірді.
Атлах шайқасы және құлауы
Сұлу қаза болғаннан кейін ішкі тартыс ұзаққа созылып, мемлекет әлсіреді. Мұны Таң империясы тиімді пайдаланды. 751 жылы Тараз маңындағы Атлах қаласы түбінде араб қолбасшысы Зияд ибн Салых пен қытай қолбасшысы Гао Сяньчжи әскерлері арасында 5 күндік қанды шайқас өтті. Қытайлардың тылындағы қарлұқтардың көтерілісі нәтижесінде қытай әскері жеңіліске ұшырады.
Әлсіреген Түргеш мемлекеті 756 жылы құлады. Қағандықтың қысқа ғұмыры сыртқы соғыстар мен ішкі тұрақсыздықтың экономикалық және мәдени дамуға кері әсерін айқын көрсетеді.
Қарлұқ қағанаты (756–940 жж.)
Ерте кезең және көші-қон
Қарлұқтар туралы алғашқы мәліметтер V ғасырдан белгілі. Алғашқы қоныстары — Моңғол Алтайы мен Балқаш көлінің шығыс жағалауы аралығы. VI–VII ғасырларда олар Түрік, Батыс түрік және Шығыс түрік қағанаттарының құрамына кірді. Үш ірі тайпалық одаққа — бұлақ, шігіл (себек) және ташли бірлестіктеріне топтасты; билеушісі «елтебер» аталды.
742 жылы қарлұқтар ұйғырлар және басымалдармен бірігіп Шығыс Түрік қағанатын күйретті. 744 жылы басымалдар талқандалып, Орталық Азияда Ұйғыр қағанаты құрылды. Қарлұқтардың дербестікке ұмтылысы 746 жылы Жетісуға қоныс аударуына алып келді.
766 жылы Тараз бен Суябтағы түргеш ордалары және бүкіл Жетісу қарлұқ жабғуының қолына өтті. VIII–X ғасырларда қарлұқтар Жоңғар Алатауынан Сырдарияның орта ағысына дейінгі аумаққа тарады: Іле, Шу, Талас аңғарлары мен Тянь-Шань баурайларын мекендеді.
Саяси күрес және сыртқы қысым
Қарлұқ конфедерациясына көптеген түркі тайпалары кірді: жікілдер, бұлақтар, халаждар, түргештер, тухсилер, аргулар және басқалары. IX ғасырдың басында жабғу арабтарға қарсы Ферғана мен Жетісудағы қарлұқтардың күресін қолдады. Бірақ 810 жылы арабтар Құланға дейін жетіп, 812 жылы Отырар маңында қарлұқтарды жеңді; жабғу Қимақ еліне шегінуге мәжбүр болды. Осыдан кейін Оңтүстік Қазақстанның бір бөлігінде араб билігі орнықты.
840 жылы Енесей қырғыздары Ұйғыр қағанатын талқандады. 893 жылы Самани билеушісі Исмаил ибн Ахмет Таразға жорық жасап, қала құлағаннан кейін халық ислам дінін қабылдағаны айтылады.
Қалалар, әлеуметтік құрылым және құлауы
Қарлұқ қоғамында әлеуметтік жіктелу күшейді: бай-кедей айырмашылығы тереңдеді, құлдар тобы болды. Деректер бойынша, қарлұқтар елінде 25 қала мен қыстақ болған: Тараз, Құлан, Мерке, Атлах, Талғар және т.б. Қолөнер мен зергерлік кең дамыды.
X ғасырдың басында саманилер мен арабтардың қысымы, ішкі қырқыс пен билік үшін талас қағанатты әлсіретті. 940 жылы Қашғар жақтан келген күштер Баласағұнды басып алып, Қарлұқ мемлекеті құлады.
Арабтардың жаулап алу жорықтары
Басталуы
VII ғасырдың басында Арабия түбегінде Араб мемлекеті құрылып, ислам негізгі қағидаға айналды. 633 жылдан бастап жаулап алу жорықтары жүріп, Сирия, Иран, Египет басып алынды.
Орта Азия мен Қазақстанға бағыт
706 жылы арабтар Бұхараға шабуыл жасады. Жорықтарды Қорасан билеушісі Кутейба ибн Муслим басқарды. 709 жылы Бұхара қайта алынып, 714 жылы Шаш (Ташкент) басып алынды. 724 жылы арабтар Қасан маңында түркештер мен ферғаналықтардан жеңілді.
Салдары мен маңызы
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу өңірлерінде халық жері мен малына зиян келді. Сонымен қатар ислам діні, араб жазуы мен мәдениеті тарады; Тараз, Отырар, Бұхара секілді қалаларда исламдық-мәдени орталықтар қалыптасты.
Қарсылық қозғалыстары
766 жылдан бастап қарлұқтар, кейін Ферғана халқы арабтарға қарсы күрес жүргізді. 806 жылы Орта Азияда Мұқанна қозғалысы болды. IX ғасырда Араб халифатының саяси жағдайы әлсіреп, бұл Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстанда араб ықпалының төмендеуіне әсер етті.
Оғыз мемлекеті (IX–XI ғғ. басы)
Орналасуы және тайпалық құрылымы
Оғыз мемлекеті IX–X ғасырларда Сырдарияның орта және төменгі ағысында, оған жалғас Батыс Қазақстан далаларында қалыптасты. Оғыздардың ертеректегі қонысы Ыстықкөл маңы болған. IX ғасырда олар Сырдарияға келіп орныққанымен, кангар-печенег бірлестігімен ұзақ соғысуға мәжбүр болды.
Махмұд Қашғари оғыздардың 22 (кей деректе 24) тайпаға бөлінгенін, әр тайпаның таңбасы мен туы болғанын жазады. X ғасырда астана — Янгикент (Жаңа Гузия). Қала Қимақ даласы арқылы Сарысу, Есіл, Нұра бағытындағы сауда жолының бойында орналасқан.
Билік жүйесі
Жоғарғы билеуші «жабғы» аталды. Орынбасарлары — Көл-еркін. Билік мұрагерлік жолмен беріліп, хандарды сайлау кеңестерде өткізілді. Жабғының «инал» деп аталатын мұрагерлері болды, оларды тәрбиелеуге арнайы қамқоршылар — атабектер тағайындалды. Жабғының жұбайлары «қатын» атағын иеленіп, сарай өмірінде елеулі рөл атқарды. Әскер басшысы — сюбашы да маңызды қызмет атқарды.
Сыртқы саясат және құлдырау
965 жылы оғыз жабғуы Киев князі Святославпен одақтасып, хазарларды талқандады. 985 жылы оғыздар орыс князьдарымен бірігіп, Еділ Булғариясын жеңді. XI ғасырдың басында алым-салықты аяусыз жинауға қарсы көтерілістер күшейіп, мемлекет әлсірей бастады.
Жент маңына орныққан салжұқ көсемдері бұл жағдайды пайдаланып, көтерілістерді өршітіп, Жентті уақытша басып алды. Кейін билікке келген Шахмәлік тұсында мемлекет біршама күшейіп, 1041 жылы Хорезмді жаулап алды. Бірақ көп ұзамай Шахмәлік салжұқтардың қолына түсіп өлтірілді. Ұзақ соғыстар мен қыпшақ соққылары нәтижесінде Оғыз мемлекеті түбегейлі құлады.
Кимек қағанаты (IX–XI ғғ. басы)
Шығуы және қоныс аударуы
Қытай деректемелеріне сәйкес, қимақтар тарихы VII ғасырдан басталады. Онда аталатын яньмо тайпасы зерттеушілердің пікірінше кимек тайпасымен байланысты. VII ғасырдың басында олар Солтүстік Моңғолияда мекендеп, ғасырдың ортасына қарай Алтайдың солтүстігіне және Ертіс өңіріне көшкен.
Ертеректе басшысы «шад татұқ» аталған. VIII ғасырдың екінші жартысы — IX ғасырдың басында қимақтар бірнеше бағытқа: солтүстік-батыста Оңтүстік Оралға, оңтүстік-батыста Сырдария аңғарымен Оңтүстік Қазақстанға, оңтүстікте Солтүстік-Шығыс Жетісуға қарай қоныс аударды.
Федерациясы және басқаруы
766–840 жылдар аралығында қимақтар Батыс Алтай, Тарбағатай мен Алакөл ойпатын жайлап, тоғыз оғыздардың теріскей шебіне дейін жетті. Осы кезеңде жеті тайпадан — эймур, кимек, қыпшақ, татар, баяндүр, ланиказ, ажлардан тұратын қимақ федерациясы құрылды. Билеуші «байгу» (жабғы) деп аталып, бұл атақ шадтан жоғары саналды.
IX ғасырдың басында қимақтар Сырдарияға қарай жылжып, қарлұқтармен одақтасты. Олар Сырдария бойындағы және Арал өңіріндегі қаңғар-печенег тайпаларын талқандап, печенегтерді ығыстырды. Бұл үрдіс оғыз тайпаларының батысқа қарай жылжуына да ықпал етті.
Қалалары, шаруашылығы және дүниетанымы
Қалалар мен әлеуметтік айырмашылық
Деректерде қимақтардың 16 қаласы болғаны айтылады. Негізгілері: Кимекия, Қарантия, Дамурия, Шнария, Сараус, Дахлан, Банджар, Астур. Ақсүйектер қызыл және сары жібек киім киген, кедейлер жұпыны өмір сүрген.
Кәсіптері мен сенімдері
Қимақтар қолөнермен, аңшылықпен, балық аулаумен айналысты; қыстаулардағы шағын мекендер уақыт өте қалаларға айналған. Олар көне түрік жазуын қамыс қаламмен қолданған. Дүниетанымында Көк Тәңірі, ата-баба рухы, табиғат құбылыстары, күн мен жұлдыздарға табыну элементтері сақталған.
Ескерту
Берілген мәтін осы бөлімнің соңында үзіліп қалғандықтан, қимақтардың Ертіс өзенімен байланысты дерегі толық берілмеген. Егер жалғасы бар болса, қосып жіберсеңіз, мәтінді біртұтас етіп өңдеп, осы бөлімді толықтырып беремін.