Клочков алтыншы
Жалдамалы бөлме: жаттау, кедейлік және үнсіздік
Жалға берілетін «Лиссабон» бөлмелерінің ең арзан, кішкентай нөмірінде үшінші курс студенті, медик Степан Клочков бұрыштан-бұрышқа ары-бері жүріп, медицинадан сабағын жаттап жүр. Жақпай-тынымсыз жаттаудан тамағы кеуіп, маңдайынан шып-шып тер шығады.
Терезенің шет-шетіне қырау тұрып, небір өрнек түскен. Сол терезенің алдында, жайдақ орындықта пәтершісі Анюта отыр: жасы жиырма бестер шамасында, сүйегі ұсақ, ап-арық, қараторы, өңі қуарып кеткен, жәудіреген қоңыр көздері момын. Жауырынын бүрістіре түсіп, еркек көйлегінің жағасына қызыл жіппен кесте тігіп отыр. Жұмысы тығыз.
Бөлменің күйі
Дәліздегі сағат күңгірлеп түскі екіні соқты, ал бөлме әлі жиналмаған. Умаждалған көрпе, әр жерде жатқан жастықтар, кітаптар, әйелдің көйлегі, үлкен легеннің ішінде көпіршіген жуынды, бетінде қалқыған шылым тұқылдары, едендегі қиқым-сиқым — бәрі бір жерге әдейі үйіліп, былыққан қойыртпақ сияқты.
Жаттаудың ырғағы
Клочков күбірлейді: «Оң жақ өкпе үш сайдан тұрады… Шекаралары…» Ол енді ғана оқығанын көз алдына елестеткісі келіп, төбеге қадала қарайды да, анық елестете алмай, жилетінің сыртынан өз қабырғаларын шұқылай бастайды.
«Бұл қабырғалар рояльдің клавиштері сияқты», — дейді ол. «Есебінен жаңылыспау үшін бұған дағдылану керек. Қаңқаға да, тірі адамның денесіне де қарап отырып жаттап алу қажет… Анюта, бері келші, бағдарлап көрейін!»
Тірі дене — оқу құралы
Анюта кестесін қоя салып, кеудешесін шешіп, сымдай болып тік тұра қалды. Клочков қарсысына отырып, қабырғаларын санай бастады.
«Һмм… Бірінші қабырға қолға білінбейді… Бұғананың астында… Міне, мынау екінші… Ал мынау үшінші… Төртінші…»
Анюта қысылып тұрғанда, ол қабақ шытпайды. «Саусақтарыңыз суық екен!» дегенге: «Жә, жә… өлмейсің, шошаңдама» дейді.
Клочков көмір тауып алып, Анютаның қабырғаларының тұсына көкірегіне бірнеше сызық сызады. «Тамаша. Бәрі алақандағыдай… Енді тықылдатып көруге де болады. Түрегелші!»
Ол саусақпен тықылдата береді. Әбігерге берілгені сонша — жаураған Анютаның ерні, мұрны, саусақтары көгере бастағанын да аңғармайды. Анюта қалтырайды, бірақ дәрігер студент байқап қойса, «тоқтата қояр», сосын «масқара қылып», емтиханын нашар тапсырар деп қорқады.
Ақыры Клочков тықылдатуды доғарып: «Енді бәрі түсінікті. Сен көмірді сүртпей, осылай отыра тұр. Мен тағы аздап жаттайын», — дейді де, қайтадан ары-бері жүріп, оқуын жалғастырады.
Анюта: үнсіз тәжірибе, ұмыт қалған тағдыр
Анюта — кеудесі көмір сызықтарымен айғыздалып, суықтан бүрісіп — ойланып отырады. Әдетте аз сөйлейді, көбіне үндемей жүреді.
Ол осындай жалдамалы бөлмелерде алты-жеті жыл ішінде бес адамды таныды. Қазір олардың бәрі оқуларын бітіріп, адам қатарына қосылды. Ізет сақтайтын адамдар болғандықтан, оны баяғыда-ақ ұмытып кеткені анық. Бірі Парижде тұрады, екеуі дәрігер, төртіншісі суретші, бесіншісі тіпті профессор болыпты дейді. Клочков — алтыншысы.
Болашақ
Клочковтың болашағы «жақсы» сияқты көрінеді: оқуын бітіріп, «үлкен адам» болуы мүмкін.
Бүгінгі күн
Бірақ қазіргі тұрмыс жұтаң: темекі жоқ, шай жоқ, бар болғаны төрт түйір қант қана.
Тіршілік есебі
Анюта кестені тезірек бітіріп, тапсырыс берген әйелге апарып, ширек теңгеге шай мен темекі әкелуді ойлайды.
«Кіруге бола ма?»: өнердің өтініші
Есіктің ар жағынан дауыс естіледі: «Кіруге бола ма?» Анюта жүн орамалды үстіне жамыла қояды. Бөлмеге суретші Фетисов кіріп келеді.
«Мен сізге өтінішпен келдім… Өзiңiздiң мына әсем бойжеткеніңізді бір-екі сағатқа бере тұрыңызшы. Бір сурет салып жатыр едім: денесіне қарап салатын әйел болмаса, еш реті келмей тұр».
Клочков бірден келіседі: «Әрине, ала қойыңыз! Жөнел, Анюта!» Анюта ақырын ғана: «Онда мен не бітірмекпін?» дейді. Бірақ студент тыйып тастайды: «Бұл кісі еріккенінен сұрап тұрған жоқ, өнер үшін сұрап тұр. Қолыңнан келіп тұрғанда, көмектеспейтін несі бар?»
Суретші қандай сурет екенін де айтады: «Әумесер әйел». Сюжеті жақсы, бірақ «біртүрлі шықпай» жатыр, сондықтан әртүрлі әйелдің денесіне қарап салуға мәжбүр. Клочковқа қарап, «жаттайсыз да жаттайсыз… бақытты адамсыз» дейді.
Эстетика туралы сөз — жиіркенішке айналған тұрмыс
Фетисов бөлменің берекесіздігін бетіне басады: төсек жиналмаған, жуынды, қоқыс, кешегі ботқа әлі тәрелкеде. «Тіфу!» дейді. Клочков қысылып: «Бүгін Анютаның үй жинауға қолы тимеді. Ылғи жұмыстан босамайды», — деп ақталады.
Суретші мен Анюта шығып кеткен соң, Клочков диванға жатып алып, сол күйі жаттай береді де, байқамай ұйықтап кетеді. Бір сағаттан кейін оянып, көңілсіз ойға шомады: «Көзі ашық адам міндетті түрде эстетик болуы тиіс» деген сөз санасын түртіп, өз тұрмысынан өзі жиреніп кетеді.
Ол ойша болашағын елестетеді: бір күні өз кабинетінде ауру қабылдап, кең асханада салиқалы бәйбішесінің қасында маңғаздана шай ішіп отырғанын көргендей болады. Сол сәтте жуындыға толы леген мен темекі тұқылдары бұрынғыдан да жиіркенішті көрінеді. Анюта да көз алдына салақ, бейшара болып елестейді.
Айырылысу туралы суық шешім
Анюта суретшіден шаршап-шалдығып қайтып келеді: ұзақ уақыт қақиып тұрып, көзі шүңірейіп, жағы суалып, иегі шошайып кеткен. Ол тонын шешіп жатқанда, Клочков орнынан тұрып, қатқыл сөйлейді:
«Мәселе мынадай, сүйіктім. Отыр да тыңда. Біздің айырылысуымыз керек. Қысқасы, мен енді сенімен тұрғым келмейді».
Анюта жауап қатпайды, тек еріндері дір-дір етеді. Клочков сөзін жалғайды: бәрібір бір күні айырылысатынын айтады; оның жақсы, ақкөңіл екенін мойындаған болады.
Анюта үнсіз ғана тонын қайта киіп, кестесін қағазға орап, ине-жібін жинайды. Терезеден төрт түйір қант түйген кішкентай түйіншекті алып, үстел үстіндегі кітаптардың қасына қояды. «Мынау сіздікі… қант», — дейді жай ғана, көз жасын көрсетпеуге тырысып, теріс бұрылады.
Клочков «неге жылайсың?» деп сұрайды да, өзі де қысылып, бөлме ішінде әрі-бері жүреді. Анюта қоштасуға қайта бұрылғанда, оның көңілі босап кетеді: «Қойшы, тағы бір жеті тұра тұрса қайтеді…» деп ойлайды.
«Жә, сен неменеге тұрсың! Кетсең — кет. Ал кеткің келмесе, тоныңды шеш те, қала ғой!»
Анюта үндемей тонын шешеді. Сосын бір күрсініп, дыбыс шығармай, өзінің үйреншікті орнына — терезе алдындағы жайдақ орындыққа қайта барып отырады.
Қайта басталған жаттау
Студент оқулығын қайта қолына алып, бұрыштан-бұрышқа қайта жүре бастайды: «Оң жақ өкпе үш сайдан тұрады… Үстіңгі сайы көкіректің алдыңғы бетінде 4–5 қабырғаға дейін барады…»
Дәлізден біреудің бажылдап айғайлаған даусы естіледі: «Григорий, самауыр!»
Аударған: Ж. Ысмағұлов