Тас индустриясының дамуы және энеолит кезеңіндегі мыс құралдардың пайда болуы
Қазақстан тас дәуірінде: экономикалық аспект
Қазақстан аумағындағы тас дәуірі — адамзаттың табиғи ортаға бейімделуі, еңбек құралдарын жетілдіруі және шаруашылықтың біртіндеп өндіруші түрлерге ауысуы арқылы экономикалық тәжірибе жинаған ұзақ кезең. Бұл мәтін тас индустриясының эволюциясын, аңшылық пен балық аулаудан бастап, қарапайым егіншілік пен мал шаруашылығына дейінгі өзгерістерді жүйелейді.
Уақыт шеңбері
- Ерте палеолит: эоплейстоценнен бастап б.з.б. 150–130 мыңжылдықтарға дейін
- Орта палеолит (мустье): б.з.б. 150–130 мыңжылдықтан б.з.б. 35–30 мыңжылдықтарға дейін
- Кейінгі палеолит: б.з.б. 35–30 мыңжылдықтан б.з.б. 12–10 мыңжылдықтарға дейін
- Мезолит: б.з.б. 12–10 мыңжылдықтан б.з.б. 5 мыңжылдыққа дейін
- Неолит: б.з.б. 5–3 мыңжылдықтар
- Энеолит: б.з.б. 3–2 мыңжылдықтар
Экономикалық өзек
- Иемденуші шаруашылық: аңшылық, терімшілік, балық аулау
- Өндіруші шаруашылық: қарапайым егіншілік пен мал шаруашылығының пайда болуы
- Технологиялық серпін: нуклеус, микролит/макролит, тегістеу–бұрғылау, қыш жасау
- Металлға өту: энеолитте мыстың тұрмыста қолданылуы
1) Ерте гоминидтердің палеогеографиялық өмір сүру жағдайы
Қазіргі Қазақстан аумағын ежелгі адамдар шамамен 1 миллион жыл бұрын мекендей бастаған. Бұл деректер Қаратау мен Маңғыстау өңірлерінен табылған тұрақтар материалдарымен дәлелденеді.
Ерте палеолит ескерткіштері Қаратау, Сарыарқа, Мұғалжар, Маңғыстау және Ертіс алабынан анықталған. Орта палеолитке (мустье) жататын ескерткіштер де осы аймақтарда мол. Кейінгі палеолит дәуірінде адамдар Қазақстанның барлық өңірлеріне кең тарайды.
Нақты дерек
Ежелгі тас құралдары Қаратау қыратының оңтүстік-батысындағы Арыстанды өзені аңғарында, төменгі төрттік дәуірге жататын ең биік сөрені құрайтын қатайған конгломерат қабаттарынан табылған.
2) Палеолиттегі еңбек құралдары және оларды жасау тәсілдері
Қаратау сілемдерінде ашель кезеңінің тұрақтары көп. Ең белгілілері — Бөріқазған мен Тәңірқазған. Бұл жерлерден табылған бұйымдар негізінен төрт топқа бірігеді: біржақты және екіжақты шапқыштар, зілдер мен сындырғыштар, сондай-ақ домалақ ірі бұжыр тастар.
Түркістан маңындағы Қошқорған мен Шоқтас ескерткіштерінен табылған тас құралдардың жасы б.з.б. 500 мыңжылдықтан да ертерек болуы мүмкін.
Ашель ескерткіштері Орталық Қазақстаннан (Құдайкөл, Жаманайбат, Обалысан), Шығыс Қазақстаннан (Қозыбай), Маңғыстаудан (Шақпақата), Мұғалжардан (Жалпақ және т.б.) да белгілі. Екіжақты шапқыш — бифас — әсіресе Мұғалжар өңірінде кең тараған.
Мустье және кейінгі палеолит: техникадағы өзгеріс
- Мустье тұрақтары: Қаратау (Уәлиханов атындағы тұрақ, Шақпақ), Батыс Қазақстан (Құмақапа, Аққыр), Сарыарқа (Бұрма, Семізбұғы 2–10), Шығыс Қазақстан (Бөдене-1), Жетісу (Ақтоғай).
- Кейінгі палеолитте ұсақ малта тастардан жасалған шапқыштар, салмақты қырғыштар, үшбұрышты қалақшалар жиі кездеседі. Олар көбіне дөңгелек тұрпатты өзектастардан омырылып алынған.
- Омыру техникасы жетілдіріліп, көпқырлы призма пішінді нуклеустер пайда болды. Соғып түзету техникасының кең қолданылуы жұқа жүзді құралдар — найза және сүңгі ұштарын жасауға мүмкіндік берді.
Кейінгі палеолитте палеогеографиялық жағдай кей тұста қолайсыз болғанымен, Қаратау, Ертіс бойы, Сарысу өңірі және Солтүстік Балқаш маңынан табылған материалдар бұл дәуірдің технологиясы мен шаруашылық бағытын салыстырмалы түрде толық көрсетеді.
3) Мезолит: аңшылық, балық аулау және шаруашылықтың жаңа элементтері
Палеолиттен мезолитке өткен кезеңде табиғи келбет қазіргіге жақындай түсті. Ең маңызды жаңалықтардың бірі — садақ пен жебенің ойлап табылуы. Бұл аңшылықтың тиімділігін арттырып, кәсіптің ауқымын кеңейтті.
Қазақстандағы мезолит ескерткіштері салыстырмалы түрде аз зерттелгенімен, белгілі тұрақтар адамдардың күнделікті тіршілігі, шаруашылығы және дүниетанымы жөнінде құнды мәлімет береді. Олардың қатарына Оңтүстік Қазақстандағы Маятас, Жаңашілік (1–3), Орталық Қазақстандағы Қарағанды-15, Әкімбек, Солтүстік Қазақстандағы Мичурин, Боголюбов-2, Явленко-2, Атбасар, Торғай ойпатындағы Дүзбай-6, Қостанай маңындағы Дачная мен Евгеньевка жатады.
4) Неолиттік революция — адамзаттың экономикалық ұмтылысы
Неолит дәуірінде адамдар өнім өндіруге бет бұра бастады. Дәстүрлі аңшылық, балық аулау және терімшілік сақталды, бірақ олардың қатарына қарапайым егіншілік пен мал шаруашылығы қосылды. Бұл өзгеріс кейінгі энеолиттік тұрақтардан айқынырақ байқалады.
Технологиялық жаңалықтар
- Микролиттер: жебе ұштары, саптамалы жүздер
- Макролиттер: тас балта, қашау, кетпен, келі-келсап, дән уатқыш
- Тас өңдеу әдістері: тегістеу, аралау, бұрғылау
- Сүйек, мүйіз, ағаш бұйымдары және қыш ыдыстар
Қоныстар географиясы
Неолит және энеолит қоныстары бұлақтық, өзендік, көлдік және үңгірлік болып жіктеледі. Жалпы 600-ге жуық орын анықталған. Негізгі аймақтар: Қаратау алқабы (Қараүңгір, Арыс, Дермене, Тасқотан), Арал маңы (Жалпақ, Ақеспе), Сарыарқа (Жезқазған, Сарыбұлақ, Қарағанды кешендері), Шығыс Қазақстан (Соцчигиз) және т.б.
Ақмола облысы Атбасар ауданындағы Атбасар мәдениеті (шамамен б.з.б. 7 мыңжылдықтың соңы — 6 мыңжылдықтың басы) жергілікті мезолит тайпаларының материалдық негізінде қалыптасқан. Бұл өңірден 200-ге тарта тұрақ белгілі.
Торғай ойпатында неолит дәуіріне жататын Маханжар мәдениетінің тұрақтары ашылған. Сондай-ақ, Ертіс алабында да (Усть-Нарым, Пеньки, Железинка моласы) неолит ескерткіштері көп кездеседі.
5) Тас индустриясының дамуы және энеолит дәуіріндегі мыс құралдар
Энеолит дәуірінде тас индустриясы өз мүмкіндігін сақтай отырып, күнделікті өмірге мыс бұйымдар ене бастады. Бұл — технологиялық қадам ғана емес, еңбек бөлінісі мен шаруашылықтағы тиімділікті арттырған экономикалық өзгеріс.
Солтүстік өңірлердегі далалық энеолитті сипаттайтын маңызды мәдениеттердің қатарында Көкшетау маңындағы Ботай бекеті жанындағы Ботай мәдениеті және Торғайдағы Терсек мәдениеті аталады. Олардың материалдық деректері шаруашылық, тұрмыс, діни наным-сенімдер туралы кең мәлімет береді.
Маңызды түйін
Тас құралдары қарапайым шапқыштардан бастап күрделі жүзді құралдарға дейін жетіліп, кейін энеолитте металдың алғашқы қолданылуына жол ашты. Бұл эволюция адамның еңбекке бейімділігі мен экономикалық ойлау қабілетінің үнемі кеңейгенін көрсетеді.
Мақсат
«Қазақстан тас дәуірінде: экономикалық аспект» тақырыбының мақсаты — тас дәуірі еңбек құралдарының қарапайым түрлерден басталып, біртіндеп жетілуі арқылы адамзаттың экономикалық дамуға қалай қол жеткізгенін көрсету, сондай-ақ бүгінгі технократиялық даму деңгейіне дейінгі ұзақ эволюцияның мәнін проблемалық тұрғыда ой елегінен өткізу.
Бекіту сұрақтары
- 1 Ерте гоминидтердің палеогеографиялық өмір сүру жағдайы қандай болды?
- 2 Палеолиттегі еңбек құралдары қандай болды және оларды жасау тәсілдерін сипаттаңыз.
- 3 Аңшылық құралдарын атаңыз.
- 4 Балық аулау тәсілдері қандай болды?