Қазақша рефераттар

Махамбет Өтемісұлы туралы

Махамбет Өтемісұлы (1803–1846): ақын, батыр, жорық жырауы

Махамбет Өтемісұлы — қазақтың көрнекті ақыны, күйші-композиторы әрі 1836–1838 жылдары Исатай Тайманов бастаған халық көтерілісінің ұйымдастырушыларының бірі, сол қозғалыстың жалынды жыршысы. Ол халықтың азаттығын көксеген күрескер, ел бастаған батыр, өр рухты ақын ретінде тарихта қалды.

Туған жері мен тегі

Туған жылы
1803
Туған өңірі
Ішкі Бөкей ордасы, Нарын құмы (қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Жәнібек ауданы)
Қайтыс болған күні
20.10.1846
Жерленген жері
Қараой өңірі (қазіргі Атырау облысы, Махамбет ауданы)

Махамбет Кіші жүздің Байұлы бірлестігі ішіндегі Беріш руының Жайық бөлімінен шыққан. Атасы Құлмәлі, әкесі Өтеміс — өз дәуірінде елге сөзі өтетін, беделді адамдар. Шежіре деректерінде Мәлі (Құлмәлі, Құлманияз деп те айтылады) әулеті Тайсойған құмындағы іргелі ауылдардың бірі болғаны айтылады.

Ол өзі өскен өңірдің рухани мұрасын ерте бойына сіңірді: Қазтуған, Шалкиіз, Доспамбет, Сыпыра жырау, Асанқайғы, Жиембет сынды тұлғалардың жыр дәстүрі Махамбеттің көркемдік әлеміне арқау болды.

Білім-білігі және азаматтық мінезі

Махамбет — көзі ашық, көкірегі ояу, замана ағымын терең аңғарған тұлға. Деректерде оның шағатай, орыс, татар, араб тілдерін жазбаша жете меңгергені айтылады. Бұл қабілеті оның жазған хаттары мен қоғамдық істердегі белсенділігінен де көрінеді.

Тұлғалық болмысы

  • Сөзге шешен, ойға берік, қоғамдағы әділетсіздікке төзбейтін.
  • Батырлықты да, ақындықты да бір арнаға тоғыстырған қайраткер.
  • Халық мүддесін жеке басының қауіпсіздігінен жоғары қойған.

Көтеріліс және қуғын

Махамбеттің есімі танылып, өлеңдері хан-сұлтандардың озбырлығын әшкерелей бастағанда, Жәңгір хан оны өз ықпалына көндіріп, билікке қарсы жыр айтуын тоқтатқысы келді. Алайда Махамбет бұл қысымға мойынсұнбады. Соның салдарынан ол қуғынға ұшырап, 1829–1830 жылдары қала бекінісінің түрмесінде отырды. Бостандыққа шыққаннан кейін Исатай Таймановқа қосылып, халық қозғалысының алдыңғы шебіне шықты.

Негізгі белестер

  1. 1 1829–1830: қамалу, кейін қайтадан күрес жолына түсу.
  2. 2 1836–1838: Исатай бастаған көтерілістің ұйымдастырушысы әрі үні.
  3. 3 Көтеріліс жеңілген соң: Жем, Жайық, Маңғыстау, Хиуа өңірлерін паналап, қозғалысты қайта жандандыруға талпыныс.
  4. 4 Бөкей ордасында ұсталып, Орынборға айдалып, түрмеге қамалу; кейін ескертумен босатылуы.

1838 жылы Исатай қаза тапқаннан кейін Махамбет шағын тобымен қуғыннан сытылып, Хиуа жаққа өтеді. Ол көтерілісшілерді қайта жұмылдырғысы келді, бірақ бұл ниеті толық жүзеге аспады. Кейін Бөкей ордасына жасырын келіп, ел ішінде хандық-патшалық езгіге қарсы үгіт-насихат жүргізгені үшін қайта тұтқындалды.

Поэзиясының өзегі: теңдік, бостандық, әділдік

Махамбет — халықты патшалық және хандық билікке қарсы қарулы күреске үндеген алғашқы қазақ ақындарының бірі. Оның көтеріліс рухындағы толғаулары көне жыраулар дәстүрімен сабақтас: бейнелі, отты, философиялық терең ойға құрылған, күрескерлік пафосы айқын.

Үстемдікке қарсы сын

«Жәңгірге», «Баймағамбет сұлтанға» арнауларында ақын үстем тап өкілдерінің бет-пердесін сыпырып, әділетсіздікті бетке айтады.

Халық қайғысын жоқтау

«Мұнар күн» сияқты өлеңдерінде ел басына түскен ауыртпалықты күйзеле, ашына суреттейді.

Исатай бейнесі

Исатай Тайманов — Махамбеттің көптеген өлеңдерінің басты қаһарманы. «Тайманның ұлы Исатай», «Исатай деген ағам бар», «Исатай сөзі», «Тарланым» сияқты жырларда Исатайдың азаматтығы, батырлығы, қайсарлығы айқын сипатталады.

Күйшілік мұрасы

Махамбет тек ақын ғана емес, күй өнерінде де дара тұлға. Оның «Өкініш», «Қайран Нарын», «Жұмыр қылыш», «Терезе» сияқты күйлері халық жадында сақталып, кейін жазба мұраға да айналды.

Жариялануы мен зерттелуі

Махамбет өлеңдері 1908, 1912, 1925 жылдары Қазан, Орынбор, Ташкент қалаларында басылып шықты. 1939–1989 жылдар аралығында шығармалары бірнеше рет жеке кітап болып жарияланып, оқулықтар мен жинақтарға енді.

Оның өмірі мен шығармашылығын Х. Досмұхамедов, М. Әуезов, Қ. Жұмалиев, З. Қабдолов, Х. Сүйіншәлиев, С. Қирабаев, Ә. Дербісәлин, Р. Бердібаев, М. Мағауин, Қ. Сыдықов және басқа да ғалымдар мен қаламгерлер зерттеп, бағалы пікірлер айтты.

Қайғылы қаза және тарихи маңызы

Өмірінің соңғы жылдарын ауыл ішінде өткізген Махамбет қатаң бақылауда болды. Жәңгір хан қайтыс болғаннан кейін аға сұлтан атанған Баймағамбет Айшуақовтың жалдамалылары ақынды опасыздықпен өлтірді. Осылайша азаттықты жырлаған күрескер тұлғаның ғұмыры қасіретті аяқталды.

Қорытынды ой

Махамбет Өтемісұлы — ұлт азаттығы мен әлеуметтік теңдікті жырлаған, сөзін ерлік ісімен дәлелдеген соңғы жорық жырауларының бірі. Оның отты поэзиясы мен күй мұрасы қазақ руханиятының ең биік белестерінің қатарында. Азаттық үшін күрес — оның бүкіл ғұмырының өзегіне айналып, бүгінгі тәуелсіздік санасымен үндес тарихи сабақ ретінде бағаланады.