Рамазан ширығып
Зау биікте көк әлемнің көзіндей болып қара ноқат қалықтайды. Қара баршын қанатының астында Алатау шұбартады, Алматы мұнартады. Көк жүзінде алаңсыз жүзген тау қыраны отты жанарымен нөпір қалаға көз қиығын салып өтеді.
Ал “Ақсай” ауданындағы “Әзірет-Әлі” кафесінде кездескен үшеудің өңі басқа: әлденеге алаңдап, ауа жетпей тұрғандай.
Кафедегі үзіліп қалған әңгіме
— Көке, — деді жасы жиырманың ішіндегі бойжеткен. — Қазір өмір өзгерген… Сіз түк түсінбейсіз.
— Қарашығым-ау! — деді еңгезердей азамат. — Түсінбейтін мен бе? Сен не деп отырсың? Махмұт, мына қыз не дейді? Бағанадан айтқан сөзім далаға кетіпті ғой… Қарғам-ау, не деп отырсың?
— Кеще… Кеще екенбіз біз, — деді Махмұт жағын қышырлата жанып. — Менің қызым болса…
Самалдың сөзі
— Көке! Мен оны сүйемін! Кешіріңіз! Маған басқа ешкімнің де керегі жоқ.
— “Көке” деме, — деді Рамазан ызғарлы үнмен. — Енді сенде “көке” де жоқ… “Әке” де жоқ.
Үшеуі де үнсіз қалды. Әкенің өңі жылан шаққандай сұрланып, көздері кірпік қақпай қадалды. Махмұт шалқайыңқырап, екеуін сынай барлайды. Самалдың сұлу жүзі бір қызарып, бір сұрланып, қиылған қастары керіле түседі; тік мұрны тыжырынып, жұқа ерні жымырыла береді.
— Жоқ-ау, Махмұт-ау, бірдеңе десеңші!? — деді Рамазан шарасыздана. — Бізде… Кавказда…
— Бізде, — деді Махмұт сөзін үзіп, — басын кесіп алады. Ал сендерде… — деп тоқтап қалды.
Рамазан ширығып кетті: — Жә, оттама!
Шешім
— Көке, олай демеші! Сіз түсінеді ғой, оқыған адам ғой деп едім! — деді Самал.
— Кетші! Кетіп қалшы, құдай үшін! Қазір бірдеңе шығып кетеді… Кет енді… Көрінбе көзіме! — деп Рамазан жалынышты ызамен түйді.
Самал орнынан суырылып тұрып: — Менің өз тағдырым өзімде. Өз тағдырымды өзім шешем! — деді.
Ол шалт бұрылып, беліне дейін төгілген сусылдақ қара шашын сілкіп тастады да, ақ көйлегінің етегі желбірей, асығыс шығып кетті. Тыста да жұрттың көзін алып, тұтас әйнек терезе тұсынан көлеңдей өтіп, қаңтарулы тұрған “Аудиға” барды. Қараторы, ұзын бойлы, сыптығыр келген бір жігіт есігін ашып күтіп алды. Көлік тау жақтан ескен самалдай лып етіп, көзден ғайып болды.
Кавказ. Жат елдегі жаттығу
Қысы қысаң, жазы жайсаң Кавказ жері… Рамазан бұл өңірге “Бірінші Шешенстан соғысы” кезінде де, кейінгі соғыстар тұсында да талай келіп-кетті. Жалт етпес жазы өтіп, сылт етпес сары күзі сырғып жеткен шақта ол Алматыны да, Самалын да, әйелін де, басқа бала-шағасын да іштей ойлап қояды.
Кім еді?
Рамазан өзін “Әбу Рамазан — араб” деп таныстырып, әдейі “дөрекі” акцентпен сөйлейді. Шын мәнінде ол — түрлі ұлттың жаужүрек ұлдарын дайындап шығаратын қатыгез инструктор.
Не үйретті?
Қол сағат пен сынаптан мина жасау, “КамАЗ” карданынан гранатамет ату, қолма-қол ұрыста пышақтасу, және өзі түзген “жанкешті психологиясы” деп аталатын қатаң мінез-құлық тәртібі.
Қайда?
Дайындық “Дағауыл” аталатын қия беткейде, Дағыстан өңірінде өтеді. Қауіп төнсе, адамдар дереу ауылдарға “бейбіт тұрғын” болып тарап кетуге әзір.
Сол күні де жасырын жаттығудың бірі аяқталды. Рамазан жекпе-жектен кейін демалыс беріп, ертеңгі сынаққа әзірлей сөйледі: “Базада” бәрін өз қолдарымен тексересіңдер, бірақ абай болыңдар — өздерің жарылып кетпеңдер… Сауысқаннан да сақ болу керек.
Махмұттың келуі
Тоғай ішінен Махмұт көрінді: “Ассалаумағалейкүм, жігіттер! Салам, Рама!” Бір айдан аса ғайып болған адамы дәл осы сәтте келіп, бәрін елеңдетті. Ақшаны да, байланыс мәселесін де сол реттейді. Рамазанның айлығы — 2000 АҚШ доллары, оны Алматыдағы бір кафеден алып отырады.
Самалдың “аманаты”
Махмұт екеуі оңаша сөйлесті. Рамазан Самалды сұрауға батпай, сөзді басқа жаққа бұрғысы келді. Бірақ Махмұт бәрін сезеді. Ақыры ол желімделген бір жапырақ қағазды қолына қыстырды да, жалғыз қалдырды.
Хаттан үзінді
Көке, кешір! Кешірші, “қарашығыңды”! Менің аяғым ауыр… Сіз “қытай” десеңіз де, мен осы дүңген жігітінің қолынан ұстадым. Тойға қайтсеңіз де келіңіз! Тойымыз қазанның 10 күні. Көке, бұл менің аманатым… Сау болыңыз! Самал. P. S. Университеттен бір жылға “академ” алдым.
Рамазан кеудесін кере дем алды. Сіріңке алып, хатты тұтатты. Қағаздың жалыны жанып біткенше үн қатпады. Сосын ғана Махмұтқа келіп: — Ертең жолға шығам, — деді.
Жол. Тараз. Алматы
Екеуі “Ниссанмен” ұзақ жолға шықты: Астрахан, Атырау, Ақтөбе, Арал, Қызылорда… Дағыстанның тұман тауларынан кейін қазақтың құмдауыт даласы тоңазытып қарсы алса да, түстіктің сүйек балқытар күні маңдайдан шықты. Кештетіп кәрі Таразға ілінді.
Қонақ үйде Рамазан демалмақ болды. Түнде бөлмеге “гүлдер” келді — жолдың шаршауын ақтағысы келген Махмұттың “күтпеген сыйы”. Рамазан іштей тітіркенсе де, үнсіз көнді. Таңда олар қайта жолға шығып, Алматыға ұлы бесін ауа жетті.
Кафенің аты өзгерген
“Әзірет-Әлі” енді “Триада” аталады. “Иесі де өзгерген шығар” деп ойлады Рамазан. Күздің қысқа күні қарауытып бара жатқанда, олар той өтетін жерге келді.
Той. Тыныштықтың ішіндегі зіл
Іштен баяу музыка мен асабаның жарқын дауысы естіледі. Рамазан есік алдында шылым тұтатып, өз ойымен арпалысып тұрып қалды. Махмұт ішке кіргенде асабаның дауысы сап тыйылып, іле оны таныстыра сөйлегені естілді. Сыртқа әйелі де шықты — жақындамады, қайта үнсіз кіріп кетті.
Рамазан соңғы тұқылын қоқыс түбегіне лақтырып, ішке беттеді. Ішке кірісімен-ақ ыстық леп ұрды. Бір сәт музыка да, самбырлаған сөз де саябырсып, қалың жұрт “не айтар екен?” деген үнсіздікке көшті.
Микрофон
— Оу, халайық! Бері таман қарайық! — деді асаба. — Рамазан аға, қош келдіңіз! Тілек айтып қойыңыз… Самал мен Ху Лянға!
Микрофон Рамазанның қолына тиді. Ол қарлығыңқы үнмен ғана: — Жоқ, — деді.
Рамазан төрге қарай жүрді. Қыз бен күйеу жігіт орнынан тік тұрды. Самал кірпігін төмен түсірген, өңі алау-далау. Күйеу жігіт — өзіне тоқ, өктем; кірпік қақпайды.
Қоштасу
Рамазан микрофонды аузына тақап: — Қош, қарашығым. Кешіріңдер мені! Қош! — деді.
Ол микрофонды үстел үстіне қойды. Самалдың көзінен жас ыршып кетті.
Рамазан оң қолын қойнына салды да, қысқа қоңыр былғары күртесінің ішінен тапаншаны суырып алды. Ол қайтып бір ауыз сөзге келместен, сілтідей тынған жұрт алдында басып-басып қалды…
Ескерту: Мәтіндегі оқиға — көркем проза. Тілдік қателер түзетіліп, сөйлемдер ықшамдалып, тыныс белгілері реттелді.