Қыздың қолы

Алда келе жатқан жігіт француз кілтімен есікті ашты. Оған ерген жас жігіт табалдырықтан аттар-аттамастан-ақ әлденеге ыңғайсызданып, басындағы кепкасын жұлып алып, қолына ұстай қалды. Жұпыны шидем киімінен теңіздің лебі аңқиды; кең холлға кірген сәтте-ақ не істесе де берекесі қашайтындай көрінді.

Кепкасын қайда қоярын білмей, қалтасына тыға бергенде серігі жайраңдап, өзімсініп, қолынан ала қойды. Бұл қылығы жас жігітке ұнады. «Жағдайды түсінетін жақсы жігіт екен, ұятқа қалдырмас», — деп ойлады ол ішінен.

Еденді теңіздей толқындатып тұрғандай, ол найқалып, аяғын нығарлай басып серігінің соңынан жүрді. Алшаңдаған алпамсадай жігітке дағарадай бөлме тар көрінді: есіктің жақтауын иығымен қағып кетем бе, әлде камин үстіндегі жылтырауықтарды ұшырып жіберем бе деп зәресі ұшты. Олай-бұлай орынсыз бұрыла бергеннен, өзі-ақ қайдағы жоқ бәле тауып алатындай.

Рояль мен үстінде кітап үйілген столдың арасынан алты адам еркін өтер еді, ал ол сол жерден сасқалақтап, әрең өтті. Соқталдай екі қолын қоярға жер таппағандай. Бірде стол үстіндегі кітаптарды қағып кетем-ау деп үріккен аттай орғып, рояль түбіндегі орындықты құлатып кете жаздады. Алдында алаңсыз, еркін жүріп келе жатқан серігіне қарап, өзінің арпыл-тарпыл жүрісін ерсі көрді.

Екі беті оттай дуылдап, маңдайынан шып-шып тер шықты. Сәл кідіріп, орамалымен күнге күйген қоңырқай бетінің терін сүртті.

Артур қонағының сұлқаны сәл басылсын деп, столға барып конвертті ашты да, хатын оқи бастады. Ал жас жігіт жаратылысынан сезімтал, сергек жан еді: сырттай сасқалақтап жүрсе де, кісілігін сақтай білді. Маңдай терін тағы бір сүртіп, қазулы орға түсем бе деп сезіктенген тағыдай, жан-жағына тосырқай қарады. Бәрі жат; не істерін, қайда қоярын білмейді. Өзінің тым доғал, ыңғайсыз адам екенін енді ғана ұққандай.

Осылай өз-өзінен қуыстанып отырғанында, хат оқып тұрған Артурдың ара-тұра көзін көтеріп, күлімсірей қарағаны өңменіне оқтай қадалды. Бірақ көзіне көзі түсіп кеткеннің өзінде сыр бермеді: ол өмірінде талайды көрген, қай кезде де ең алдымен тәртіп пен әдепті жоғары қою керегін берік түйген.

Дегенмен іштен тынып, келгеніне өкінді. Бірақ бір келіп қалған соң, «не болса да нар тәуекел» деп, сабырға келуге тырысты. Бойын жиып, намысын қайрап, қатуланып отырды. Енді айналаны басқа көзбен шолды: көргенін ұсақ-түйегіне дейін жадына тоқып алмақ.

Сұлулыққа алғашқы жақындасу

Сәнді жасау-жиһаздарды көрген сайын көңілі жадырап, көз жанары жыли түскендей болды. Сұлулыққа жаны құмар еді: мұнда көзге қонақ болатын көркем дүние көп екен. Бір сәтте қабырғада ілулі майлы бояумен салынған суретке көзі түсті: жағалаудағы жартасқа дүрс соғып, көкке шапшыған асқақ толқын; аспанды торлаған түнеріңкі бұлттың етегінен жаңа ғана ұясына қона берген күннің шұғыласы; ақбас асау толқын үстінде бір кішкене желкеме; ойыста зырлап келген жақтан кеменің палубасы алақандай ап-анық көрінеді.

Сурет сұлу дүние еді, сұлулық әрқашан да жігітті өзіне тартатын. Ол икемсіздігін ұмытқандай болып, суретке жақындай бергенде — жаңағы көз тартқан сұлулық ғайып болды. Оның орнына айғыз-айғыз аламыш бояу ғана қалды. Кейін шегінді. Шегінген сайын сурет қайтадан жарқырап, жанғандай көрінді.

Кітаптар және Суинберннің аты

Жігіт хат оқып тұрған Артурға қарап еді, стол үстіндегі кітаптарға көзі түсті. Аш адам ас көргендей, екі көзі жайнап кетті. Тағаты таусылып, столға жақындап барып, кітаптарды аударыстыра бастады: атауын, авторын шолды, жеке сөздерін оқып көрді, кітап бетін алақанымен аялап сипады. Сөреленген дүниенің ішінен өзі бұрын оқыған бір кітап та шықты, бірақ қалғанының авторлары мүлде бейтаныс.

Қолына Суинберннің бір томы ілікті. Ол оқи бастап-ақ елтіп, есінен танғандай болды; екі беті гүл-гүл жайнады. Кітаптың сыртындағы автордың атын қайта-қайта оқыды: Суинберн. Бұл есімді тірі жүрсе ұмытпаспын деді. «Осы Суинберн — әр нәрсенің аумағы мен айшығын лезде аңғаратын көреген кісі шығар. Кім екен өзі? Ақындардың көбі секілді жүз жыл бұрын өтіп кеткен марқұм ба, әлде әлі тірі ме?»

Бірінші бетін аударып, тағы шолды. «Мұнан өзге де кітап жазған болуы керек. Ертең кітапханаға барып, бір томын алармын», — деп түйді.

«Мистер Иден» деген сөз

Кітапқа ұйып отырған жігіт бөлмеге жап-жас қыздың кіргенін аңғармады. Артурдың даусы шыққанда барып есін жиды: «Руфь! Мынау мистер Иден». Жігіт кітабын тарс жапты. Бұрын байқалмаған бір өткір сезім өзегін өртегендей болды — бірақ ол қыздың келуінен емес, ағасы айтқан «мистер» деген сөздің әсерінен еді.

Өмір бойы оны жұрт «Иден», «Мартин Иден», не жай ғана «Мартин» дейтін. Ал енді аяқ астынан «мистер» болды. Бұған да шүкір деді ішінен. Қиялы лезде кең камерадай ашылып, көз алдына трюм, док, кеме, айлақ, түрме, шарапхана, аурухана, лашық үйлер тізіле келді — бәрі де өз есімінің айналасында шыр айналғандай.

Руфьтің келбеті

Сол сәтте жігіт жалт бұрылып, қызды көрді. Қиялындағы елестер демде ғайып болды. Қарсы алдында алтын шашы толқынданған, ай десе аузы, күн десе көзі бар, үлбіреген сұлу қыз тұр. Үстіндегі киімінің нақ қандай екенін толық аңғармады, бірақ өзі қандай сұлу болса, киімі де сондай әсем екенін бірден сезді.

Қызды қиялында сабағы нәзік алтындай ақшыл-сары гүлге ұқсатты. Жоқ, бұл — рух секілді, періште секілді. «Мұндай қасиет жер басып жүруі мүмкін бе? Әлде кітаптағы сөз рас па: қоғамның биік сатысында осындай арулар болады ма?»

Руфь қолын созды. Жігіт тура қарап, қолын алды да қатты қысып жіберді. Сәл қысыңқырап кеткенін өзі де сезді: таныс әйелдері бұлай амандаспайтын. Тіпті қол алыспайтындары да бар еді.

Қызға қадалып қарап тұрып, ол бір ғана секундта портрет галереясында тұрғандай күй кешті: ортасында — осы қыз, айналасында — өзі өмірде көрген сан түрлі әйел бейнелері. Фабрикадағы сұлық жүзді әйел жұмысшылар, көшедегі қыз-қырқын, ранчоларда қызмет істейтін батрақ әйелдер, сигаретін тастамайтын мексикалық келіншектер, жапон бикештері, Тынық мұхит аралдарының тығыршықтай қаралары... Ақыры, айлақ маңындағы сілімтік өмірдің көлеңкесі — жантүршігерлік бейбақтар да елестеді. Солардың бәрі бір сәтте келді де, қыздың алдында түкке тұрмай қалды.

Руфь оның қолдарының жарық-жара екенін бірден байқады. Қараса, екінші қолы да сондай. Көзі жігіттің жүзіне тоқтап, тыртықтарын шолды: бетіндегі, маңдайындағы, шаш астындағы, тіпті қатырғы жағасының жиегінен көрінген жара таңбаларын да аңғарды. Күнге тотыққан мойнын қатырғы жаға қысып тастапты; Руфь күлкісін әрең тыйды. Әлденеден-ақ бұрын мойнына жаға салып көрмеген адам екені сезілетін.

Жігіт болған оқиғаның «ерекше ештеңесі жоқтығын» тағы қайталап, семеңдеп, ұсынылған креслоға қарай жүрді. Сол екі арада Руфьтің креслода керіліп, еркін отырғанына сүйсініп, өзінің добалдығына қынжылды. Бұл — оның өмірінде алғаш рет өз ептілігі мен ебедейсіздігін айқын сезінуі еді.

Ол кресло шетіне әрең жайғасты, бірақ қолын қайда қоярын білмеді. Қалай қойса да үйлеспейді. Оның үстіне Артур тап осы кезде бөлмеден шығып кетті де, Мартин Иден жетімсіреп қалды. Әйел бейнесіндегі осы ақ періште қасында оңаша қалғанда, ол мүлде сасқалақтап кетті.

Жараның әңгімесі

— Мойныңызда жарақаттың ізі бар сияқты, мистер Иден, — деді Руфь. — Бұл не? Бәлкім, қызық оқиғаның белгісі шығар?

— Бір тентек мексикан пышақ салған еді, мисс, — деді ол ернін жалап, көмейін ашқысы келгендей жөткірініп. — Төбелесте пышағын тартып алмақ болғанымда, ол менің мұрнымды тістеп ала жаздады.

Бұл сөздерді жайбарақат айтқан сәтте-ақ көз алдына Салина-Круцтің жұлдызды қапырық түні елестеді: бозамық жағалау, қант тиеген кемелердің оттары, мас матростардың самбырлаған дауысы, қақтығысқан жүкшілер, айуан көз мексикан, мойнына мұздай боп қадалған болат, жосалаған қан, айғай-шу, құм үстінде ұмар-жұмар арпалысқан денелер, аулақта сыңғырлаған гитара үні...

— Иә, ол менің мұрнымды қыршып ала жаздады, — деді де тына қалды.

Руфьтің «О!» дегені ерсі көргенін аңғартқандай болды. Жігіт мүдіріп қалды: екі беті дуылдап, қоңырқай жүзі күреңітіп кетті. Пышақтасу секілді сөлекет әңгімені дегдарлардың алдында айту орынсыз шығар. «Бұлар мұндайды кітаптан оқымайды, бәлкім мүлде білмейтін де шығар», — деп ойлады. Жаңа ғана жараса бастаған әңгіме осы жерден үзіліп қалды.

Руфь оның бетіндегі тыртық туралы тағы сұрады. Қыз әңгіме арнасын өзіне таныс, жайлы жаққа бұрғысы келетінін түсінген Мартин жауап беріп, кейін сөзді соған беруді ойлады.

— Бір күні түнде теңіз қатты толқып, — деді ол. — Кемеміздің грот-желкенін жел түп-орнымен жұлып әкетті. Тросымыз сымнан өрілген арқан еді, айнала үйіріліп, жыланша тулады. Вахтадағы матростардың бірі де ұстай алмады. Мен ұмтылып, әрең іліктіріп байладым, бірақ жанталаста арқан бетімді тіліп кетіпті.

Руфь тағы да «О!» деді. «Грот», «трос» сияқты сөздер оған қытайша емледей қиын болғанмен, бұл жолы үнінде аздап аяныш бар еді.

Әдебиетке ілінген әңгіме

Мартин өз ойын орындамақ болып, ақынның атын анық айта алмай тұтығып қалды: — Осы... Свайнберн...

— Кім? — деді Руфь.

— Свайнберн, әлгі ақын...

Руфь жымиып: — Суинберн десеңізші, — деді.

— Иә, иә, дәл өзі, — деді ол қызараңдап. — Ол кісінің өлгеніне көп болды ма?

— Опат болғанын естігенім жоқ, — деді Руфь таңырқай. — Онымен қалай танысып едіңіз?

— Туыстан көрген адамым емес, — деді ол. — Тек сіз кірердің алдында анау стол үстіндегі кітабынан бір-екі жол оқып едім. Өлеңдері сізге ұнай ма?

Руфь мүдірместен сөйлеп ала жөнелді. Мартиннің арқасы енді ғана кеңігендей болды: қыз жақсы білетін тақырыпқа шыққанда, сөздің иесі соның өзі еді. Ол бар ынтасымен тыңдады; осынша білім осынша нәзік сұлудың ұршықтай басына қалай сыйып тұр екен деп таңырқап та, оның болмысына сұқтанып та отырды.

Қыз аузынан еркін төгілген түсініксіз сөздер жігіттің ой-өрісіне жат болса да, ол әр сөйлемді құлағына құйып алуға құмартты. Ақырында мұның бәрі оның сана-сезімін қозғады: «Ақыл дүниесі, парасат дегеніміз — осы шығар. Бұрын түсіме де кірмеген ғажап сұлулық — міне, осы».

Ол өзге дүниенің бәрін ұмытып, қыздан көзін ала алмай отырды. «Осындай жан үшін өмір сүруге де, күресуге де, тіпті өлуге де болады», — деген ой жанын шарпып өтті. Кітапта бекер айтылмаған екен: дүниеде мұндай әйел заты бар екен — соның бірі мынау.

Бірақ Руфь бір кезде жігіттің оттай жанған көздерін байқап қалып, әлденеге сезіктене қымсына бастады. Бұрын-соңды ешбір еркек дәл бұлай қарамаған. Жүрегі жылығандай да болды, бірақ тәрбиеден сіңген сақтық әлгі белгісіз күштен тартындырды. Солай бола тұра, ішкі түйсігі оған қарсы бір өктем үнмен: «Қорықпа, жақында, мына бөтен дүниеден келген қонаққа қарай ұмтыл», — деп сыбырлағандай еді.

Руфь кенет сөзін бөліп, жымиып күлді: — Сонымен, жаңа айттым ғой... Айтпақшы, мен не айтып едім?

Мартин оның сөзін дәл қайталады: — Сіз «Суинберн ұлы ақын болам деп бола алмады, неге десеңіз...» — деді де, — дәл осы арада тоқтадыңыз, мисс.

Қыздың күлкісі жігіттің тұла бойын түршіктірді. «Күлкісі күмістей екен», — деп ойлады ол: құдды сыңғырлаған күміс қоңыраудай. Сол мезетте-ақ көзді ашып-жұмғанша, алыстағы бір ел елестеді: ақшыл күрең гүл шашқан шие ағашының астында біреу темекі шегіп отыр, мұнаралы ғибадатханадан қоңырау сыңғырлайды...

— Маған оқыған жерім жаман көрінбеді, — деді Мартин күмілжіп. — Ешбір оғаш сөзін байқамадым. Мүмкін, басқа кітабында бар шығар.

Руфь кесіп айтты: — Сіз оқыған кітаптан да көп жерін алып тастаса, түк етпейді.

— Маған ұшырамаған ғой, — деді ол. — Оқығаным жақсы еді. Көкірегіме күн нұры жауғандай, әлде прожектор түскендей болды... Мүмкін, мен түсіне алмаған шығармын, мисс.

Ол кілт тоқтап, сөзге олақтығын сезіп қынжылды. Жаңа ғана оқыған өлеңнен бір қуат, бір өмір лебі сезілген, бірақ соны айтып жеткізе алмай дал болды. Өзіне бұл күй — жат кемеде, тас қараңғы түнде кендір бауға шырмалып қалған матростың хәлі секілді көрінді. «Жарайды, онда сол жат дүниеге де жетілемін», — деді ол ішінен. Бұған дейін нысана еткен ісін орындамай көрмеген; енді ой-сезімін еркін жеткізуді армандады.

Руфь: — Мысалы, Лонгфелло... — дей бергенде, Мартин әдебиеттен аздап хабарым барын білдіргісі келіп, асығып сөзін бөліп жіберді: — Иә, иә. Оқығам, оқығам. «Өмір аяттарын», «Эксцельсиорын» оқыдым... Басқасын, бәлкім, оқымаған шығармын.

Руфь мүсіркегендей басын изеп, езу тартып күлді. Жігіт білгішсінемін деп, білместігін аңғартып алғандай сезілді.

— Ғафу етіңіз, мисс, — деді ол. — Орынсыз килігіп, сөзіңізді бөліп жібердім. Шынымды айтайын: түсінігім аз. Бұл — менің ақылыма сыймайтын дүние. Бірақ, түбінде сыйдырамын.

Соңғы сөздері құлаққа «сенсең — сен, сенбесең — өзің біл» дегендей қатқыл шықты. Даусы сұңқылдап, көздері ежірейіп, жүзінде өжеттік пайда болды. Руфьке оның бұл мінезі тосын көрінді: алдына келіп пұшайман отырған жігіттің ішінен бір күш бұрқ ете қалғандай.

— Сіз ақылыңызға сөзсіз сыйдырасыз, — деді Руфь күліп. — Күмәнім жоқ. Өзіңіз сондай жігерлі екенсіз!

Руфьтің көзі жігіттің күнге күйген, бұқаның шүйдесіндей күдірейген жұмыр мойнына еріксіз тоқтады. Әлдене ерсі ой жылт етті: «Егер мойнынан қысып құшақтасам, оның күші маған ауысатындай». Ұялып кетті. Ол күш-қайратты бұрын дөкір, сорақы нәрсе деп білетін; еркек адамның көркі сұлу, кербез, сымбатты болғанын ғана қалар еді. Бірақ әлгі тосын сезімнен арыла алмады.

Осы сәтте Руфьтің өзі де түсінбеген бір қайшылық бой көтерді: тәрбиесі сақтандырса да, әйел табиғатының беймәлім бір тартылысы дәл осы «бөтен» жігітке қарай икемдегендей еді. Бұрын-соңды ешбір еркектің сөзі құлаққа түрпідей тимеген, көзқарасы жүрекке бұлай әсер етпеген...