Арал теңізінің экологиялық ахуалы
Жоспар
I. Кіріспе бөлім
- Арал теңізінің тарихы
II. Негізгі бөлім
- Теңіз туралы түсінік
- Арал теңізінің экологиялық ахуалы
- «Арал тағдыры — адам тағдыры»
III. Қорытынды бөлім
- Теңізді құтқаруға қатысты болжамдар
Кіріспе: Арал теңізінің тарихы
Арал теңізінің қалыптасуы мен өзгеруі терең геологиялық кезеңдермен байланысты. Кей деректер бойынша, Кайнозой дәуірінің орта шенінде (шамамен 21 млн жыл бұрын) Арал алабы Каспиймен жалғасқан болуы ықтимал. Бұған қазіргі Сарышығанақ пен Ақеспе маңынан табылған олигоцен дәуірінде тіршілік еткен балық, ірі ұлу және кит омыртқа сүйектерінің тасқа айналған қалдықтары, сондай-ақ акуланың тісі мен сүйек фрагменттері дәлел бола алады. Мұндай олжалар теңіз алабының бір кездері мұхиттық жүйелермен байланысқанын меңзейді.
XIX ғасырдың ортасында ұсынылған геологиялық болжамдар Арал бассейні ерте кезеңде Жерорта теңізі типтес кең су айдынымен тұтасып, кейін Альпілік қатпарлану нәтижесінде жер қыртысының көтерілуіне байланысты бірнеше ұсақ су айдындарына бөлінгенін айтады. Арал туралы ұғымдар көне әдебиеттерде де ұшырасады, бұл аймақтың зерттелуі ерте заманнан бүгінге дейін жалғасып келе жатқанын көрсетеді.
Ерте деректер және алғашқы сипаттамалар
Ежелгі дәуірдің өзінде-ақ Арал теңізі көптеген елдерге мәлім болған. IX–X ғасырлардағы араб ғалымдары — Ибн Хордадбех, Ибн Русте, Масуди, Истахри — қалдырған деректер осының дәлелі. Бұл мәліметтер сол кезеңдегі теңіздің көлемі мен жағалау пішіні туралы түсінік береді.
Атаулар мен өлшемдер
Ибн Хордадбех «Китаб әл-масалик уәл-мамалик» еңбегінде Әмударияны — Жейхун, ал Аралды — Күрдер көлі деп атайды.
Ибн Рустенің деректері салыстырмалы түрде нақты: ол Аралдың көлемін 80 фарсах деп көрсетеді (1 фарсах шамамен 6 км). Сонымен қатар теңіздің солтүстік жағалауындағы жоталарды «Сиякух» («қара таулар») деп сипаттайды, ал оң жағалауды батпақты, орманды өңір ретінде баяндайды. Бұл «Сиякух» атауы Үстірттің тік жарлы құздарына сәйкес келуі мүмкін: бүгін де сол жағалаудың кей нүктелері 190 метрге дейін биіктейді.
Истахри Аралды «Хорезм көлі» деп атап, Сырдария (Илаш) және басқа өзендердің құятынын, судың тұзды екенін, көл айналасының 100 фарсах шамасында екенін жазады.
Парсы тіліндегі «Худуд әл-алам» қолжазбасында теңіздің көлемі 300 фарсахқа тең делініп, жағалаулардың құмды екені көрсетіледі.
Алайда бұл деректердің басым бөлігі арнайы ғылыми экспедициялардың нәтижесі емес: көбіне саяхатшылардың жолшыбай көргенін жазуы, не жалпы сипаттағы шолулар. Сондықтан ол кезеңде жүйелі ғылыми зерттеулер болды деу қиын. Дегенмен, табиғат жағдайларының кейбір белгілері бүгінгі өзгерістерді салыстыра талдауға мүмкіндік береді.
Арнайы зерттеулер және ХХ ғасыр ортасындағы көрсеткіштер
Арал туралы нақты деректердің жиналуы және арнайы зерттеулердің басталуы XVII–XIX ғасырларға сәйкес келеді. Бүгінгі «Арал» атауы да шамамен XVII ғасырдан бері орныққан.
1740–1741 жылдары Сырдария мен Арал маңын зерттеген экспедиция құрамында Иван Мурауин алғашқылардың бірі болып қатысып, теңіздің шығыс жағалауын дәл түсіріп, карта жасағаны айтылады.
1946–1950 жж. деректері
- Ауданы: шамамен 66 мың км²
- Ұзындығы: 424 км
- Ені: 292 км
- Орташа тереңдігі: 16,1 м
- Ең терең жері: 68 м
Тарихи өзгерістер ізі
Соңғы онжылдықтардағы тартылу теңіз табанынан археологиялық нысандардың көрінуіне түрткі болды. Кей деректерде құрғаған аумақтан табылған мешіт өрнектері XII–XV ғасырларға жатқызылатыны айтылады. Сондай-ақ Барсакелмес аралының батыс бөлігі 1592 жылдарға дейін құрлықпен жалғасып, кейін су деңгейінің көтерілуіне байланысты аралға айналған деген болжам бар.
Ерте деректерде көрсетілген 80, 100, 300 фарсах секілді өлшемдер теңіз көлемінің ғасырлар бойы құбылып отырғанын аңғартады. Бұл, Аралдың табиғи режимі өзгермелі болғанын дәлелдегенімен, ХХ ғасырдың екінші жартысындағы құлдырау ауқымы мен жылдамдығы ерекше.
Арал: табиғи байлықтан экологиялық дағдарысқа дейін
Арал теңізі ұзақ уақыт бойы Қазақстанның шөл белдеуіндегі бірегей көгілдір су айдыны саналды. Бұрын теңіз балыққа бай болып, жағалауы қоға мен қамысқа көмкерілген. Өңірде балық шаруашылығы дамып, тұрғындардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы салыстырмалы түрде тұрақты болды: теңіз маңындағы елді мекендерде балық колхоздары, өңдеу зауыттары мен комбинаттар жұмыс істеген.
1960 жылдардан бастап Арал өңірін кең ауқымда игеру үдерісі күшейді. Әмудария мен Сырдария бойында халық саны артқан сайын суға сұраныс та көбейді. Соның нәтижесінде 1970–1980 жылдары Аралға құятын су көлемі күрт азая бастады.
Антропогендік қысымның негізгі себептері
- Жергілікті тарихи-табиги ерекшеліктерді ескермеу
- Ауыл шаруашылығын жоспарлауда су қорын толық есепке алмау
- Суды көп қажет ететін күріш пен мақта егістігін шамадан тыс ұлғайту
- Агротехникалық талаптарды сақтамау және суды үнемді пайдаланбау
- Табиғи ресурстарды игерудің ғылыми негізінің әлсіздігі және басқарудағы қателіктер
Нәтижесінде теңіз деңгейі төмендеп, су айдыны жағалаудан ондаған, кей тұстарда жүздеген шақырымға шегінді. Тұздылық күрт өсті. Өзен бойындағы шаруашылықтарда тыңайтқыштар мен химиялық препараттарды қолдану да бірнеше есе артқан. Бұл факторлар Арал өңірін экологиялық апат аймағына айналдырды.
Экологиялық және әлеуметтік салдар
Құрғап қалған теңіз табанынан жыл сайын тұзды-шаңды дауылдар көтеріліп, кең аумаққа тарайды. Мұндай шаң құрамында тек табиғи тұз ғана емес, сондай-ақ өзен ағысымен келген тыңайтқыштар мен гербицид қалдықтары, қауіпті химиялық қосылыстар болуы мүмкін.
Табиғи жүйеге соққы
- Флора мен фаунаның күрт кемуі
- Топырақтың жедел тұздануы
- Климаттық режимнің өзгеруі және шөлдену
Адам өміріне әсері
- Балық шаруашылығының тоқырауы және жұмыссыздық
- Мәжбүрлі көші-қон және әлеуметтік әлсіздік
- Денсаулық көрсеткіштерінің нашарлауы (тыныс жолдары, қан аздық, т.б.)
Өңірде денсаулыққа қатысты мәселелердің жиілеуі алаңдатады: тыныс алу аурулары, қан аздық, ішек-қарын аурулары, жүрек-қантамыр және онкологиялық аурулар секілді дерттердің жиі кездесетіні атап өтіледі. Әсіресе әйелдер мен балалар денсаулығының әлсіреуі, балалар арасындағы аурушаңдықтың өсуі — аса өзекті мәселе.
«Арал тағдыры — адам тағдыры»
Арал дағдарысы табиғатқа жасалған қысымның түптің түбінде адамға соғатынын айқын көрсетті. Су азайса — экономика әлсірейді, шаң мен тұз көбейсе — денсаулыққа қауіп артады, ал тұрақты тіршілік бұзылса — адамдар қоныс аударуға мәжбүр болады.
Қорытынды: теңізді құтқарудағы болжамдар
Арал теңізінің болашағы халықаралық деңгейде талқыланып келеді. Соңғы жылдары түрлі конференциялар өтіп, бірқатар елдер мен ұйымдар қаржылай және ғылыми қолдау көрсетуде. Қазақстан тарапынан да, әсіресе Кіші Аралды сақтау бағытында, нақты қадамдар жасалып, оның деңгейі баяу болса да көтеріле бастағаны айтылады.
Ұсынылатын ғылыми жобалар мен бағыттар
- 1.Сібір өзендерінің бір бөлігін Қазақстанға бұру
- 2.Әмудария мен Сырдария суын реттеу арқылы теңізге түсетін ағынды ұлғайту
- 3.Арал теңізін жартылай сақтап қалу сценарийлері
- 4.Каспий суын жасанды канал арқылы жеткізу
- 5.Жерасты суларын пайдалану
- 6.Табиғи өзіндік реттелу/толысу мүмкіндігін күту (тәуекелі жоғары)
Бұл жобалардың көпшілігі ірі қаржыны, ұзақ мерзімді жоспарлауды және мемлекетаралық келісімді талап етеді. Дегенмен уақыт күттірмейді: су ресурстарын тиімді басқару, су үнемдеу технологияларын енгізу, ауыл шаруашылығы құрылымын қайта қарау және экожүйені қалпына келтіру шараларын жүйелі түрде жүргізу — бүгінгі күннің талабы.
Арал тағдыры — адам тағдыры. Сондықтан бұл бірегей су айдынын сақтау және өңірді сауықтыру — қазіргі ұрпақтың келешек алдындағы борышы.
Ескерту
Берілген бастапқы мәтіндегі кейбір сандық көрсеткіштер әртүрлі дереккөздерде өзгеше берілуі мүмкін. Бұл нұсқада мәтін стилистикалық және грамматикалық тұрғыдан өңделіп, ой желісі сақталды.