Ертеде бір кемпір мен шал өмір сүріпті
Кемпір мен шалдың үш сиыры
Ертеде бір кемпір мен шал өмір сүріпті. Бар малы — сауатын үш сиыр екен. Шал күн сайын сиырын өріске айдап барып бағады, ал кемпірі сүт пісіріп, ас-суын әзірлейді.
Бірінен соң бірі жоғалған сиырлар
Бірінші сиыр
Бір күні сиырдың бірін қасқыр жеп кетеді. Кешке үйіне келген шал кемпірінен именіп: «Екеумізге екі сиыр да жетеді ғой деп, бір сиырды алтынға саттым» — деп өтірік айтады.
Екінші сиыр
Ертеңінде шал қалған екі сиырын өріске апарып жайып отырғанда, қасқыр тағы келіп, екіншісін де тартып жейді. Шал үйіне келіп: «Кешегі сиырды алған саудагер алтынды көбірек беретін болды, сондықтан тағы бір сиырды сатып келдім» — дейді.
Сонда кемпірі: «Енді алтын қолға түскенше жалғыз қалған сиырды сата көрме. Аштан өлеміз, қарағанымыз — осы сиыр!» — деп ескертеді.
Үшінші, соңғы сиыр
Бірақ аңдып жүрген қасқыр өріске келісімен шалдың жалғыз сиырын да тартып жеп кетеді. Барынан айырылған шал зар еңіреп, жылап-жылап үйіне қайтады да: «Алтынға қызығып, соңғы сиырды да сатып жібердім» — дейді.
Кемпірі ашуланып: «Үш сиырдың алтынына тамақ пен қой сатып әкел!» — деп, шалды жұмсап жібереді.
Иен даладағы ақ үй және жалмауыздар
Шал алтын іздеп иен далада қаңғып келе жатып, жапан түздегі үлкен ақ үйді көреді. «Осы үйге барып алтын сұрайын», — деп жақындаса, түндігі жабулы, есігі бекітулі, ішінде біреулер күбір-күбір сөйлесіп отыр екен.
Үй ішіндегілер — адамнан қорқып, есігін бекітіп, түндігін жауып алған жалмауыздар болып шығады. Шал есігін ашпақ болып тырмалай түскенде, олар тіпті үрейленеді: «Бізге ешкім жоламайтын еді», — деп, одан сайын шошиды.
Алтын сұраған шал
Екі жалмауыз ақылдасып: «Кім екенін сұрап, керегін беріп, құтылып қалайық», — дейді. Іштен: «Кімсің? Не керек?» — деп дауыстайды.
Шал: «Адаммын. Аз ғана малымнан айырылып, алтын сұрап жүрмін» — дейді.
Жалмауыздар «пәледен машайық қашыпты» деп ойлап, бәлені алыстатайық деген ниетпен, жабықтан бір дорба алтын лақтырып береді. Алтынды алған шал қуанып, үйіне қарай асығады.
Қасқырдың ақыры және әңгіменің түйіні
Шал кеткен соң әлгі ақ үйге қасқыр келеді. Жалмауыздар оған шалдың келіп алтын сұрағанын, қорыққаннан алтын беріп құтылғанын айтып қояды.
«Мен алтынды қайтарып әкелемін»
Қасқыр күліп: «Ол — мен үш күнде үш сиырын жеп кеткен шал ғой! Артынан қуып барып, алтынды алып келемін» — деп ұмтылады.
Бірақ жалмауыздар: «Сен ақымақсың. Айлакер адам айласын жасап, өзіңді мерт етеді. Сосын келіп бізді де құртады» — деп жібермейді.
Қасқыр тыңдамай, есікке ұмтылған сәтте жалмауыздар оны балтамен ұрып өлтіреді.
Шал үйіне аман-есен жетіп, кемпірі екеуі алтынға азық-түлік алып, күнін көріп жүре береді. Осылайша «қорыққан бұрын жұдырықтайды» дегендей, бір жыртқыш екінші жыртқышты құртып, кемпір мен шал бұрынғыша өмір сүріпті.
Назар аударар ой
- Өтірік ұзаққа бармайды: шал шындықты жасырамын деп, өзіне де, өзгеге де ауыртпалық түсіреді.
- Ашкөздік тәуекелге итермелейді: қасқыр алтынға қызығып, ақыры өз ажалына өзі барады.
- Қорқыныштың да өз есебі бар: жалмауыздар аман қалу үшін әрекет етіп, қауіпті тоқтатады.