Ақша айналысы заңы

Ақша айналысы заңы: мәні және негізгі тәуелділіктер

Ақша айналысы заңы — құн заңының айналыс аясындағы көрінісі. Ол тауар–ақша қатынастары бар барлық қоғамдық формацияларға тән. Айналыстағы ақшаның саны К. Маркс ашқан ақша айналысы заңымен реттеледі.

Айналысқа қажетті ақша мөлшерін анықтайтын екі негізгі фактор

Белгілі бір кезеңде (мысалы, бір жылда) сатылуға тиіс тауарлар бағасының жалпы сомасы.
Ақша айналысының жылдамдығы (бір аттас ақша өлшемінің айналым саны).

Заңның мазмұны (логикалық тұжырым)

Заңның мәні мынада: айналыс құралы қызметін орындауға қажетті ақша мөлшері сатылуға тиіс тауарлар бағасының жалпы сомасын (немесе бағалар көбейтіндісін) сол ақша өлшемінің айналым санына (айналым жылдамдығына) бөлгенге тең болуы тиіс.

Ақша тек айналыс құралы ғана емес, сонымен бірге төлем құралы қызметін де атқаратындықтан, айналысқа қажетті ақша көлемі төлемдердің ұйымдастырылуына байланысты өзгеруі мүмкін.

Несие, қолма-қолсыз есеп айырысу және төлемеушілік әсері

Несие неге ақша қажеттілігін азайтады?

Қарыз міндеттемелерінің бір бөлігі қолма-қол ақшасыз есеп айырысу арқылы өтеледі: талаптар мен міндеттемелер өзара есепке алынады. Сондықтан несиенің даму дәрежесі айналысқа қажетті ақша мөлшеріне кері әсер етеді: тауар неғұрлым көп мөлшерде несиеге сатылса, айналысқа соғұрлым аз ақша керек.

Тұрақты ақша қоры және айналыстан шығу

Айналыстан уақытша шығарылған белгілі бір ақша көлемі шаруашылық субъектілері мен халықтың тұрақты ақша қорын қалыптастырады. Бұл да айналыста жүретін ақша көлемін өзгертіп отырады.

Төлемеушілік құбылысы және оның себептері

Кейде экономикада сатылған тауарлар бағасының сомасына қарағанда айналыстағы ақша жиыны әлдеқайда аз болуы төлемеушілік проблемасымен байланысты. Бұл жағдай Қазақстанда және директивалы экономикадан нарықтық үлгіге өтуші мемлекеттерде жиі байқалған.

Негізгі себептер

Төлем тәртібінің босаңдығы.
Төлемеушілік тізбегінде әлеуетті күйреушілердің болуы.
Күйреушіліктің тиімді тәжірибесінің болмауы.
Жекешелендіру үдерісінің аяқталмауы.
Төлем құралдарының жеткілікті дамымауы және басқа факторлар.

Қорытынды тәуелділік

Айналысқа қажетті ақша мөлшері өндірістің даму жағдайларына ықпал ететін көптеген факторларға тәуелді: айналыстағы тауар көлемі, тауарлар мен қызметтер бағасының деңгейі және басқа да көрсеткіштер.

Сонымен бірге ол ақша айналысының жылдамдығына кері пропорционал өзгереді.

Ақша айналысына ықпал ететін жағдайлар

Несиенің даму деңгейі (несиеге сатылған тауар үлесі артқан сайын, ақша қажеттілігі азаяды).
Қолма-қолсыз есеп айырысудың дамуы.
Ақша айналымының саны мен қарқындылығының өсуі.

Эмиссия және ақша айналымының екі формасы

Айналысқа ақша қалай шығарылады?

Айналысқа ақша екі түрде шығарылады (эмиссияланады):

Қолма-қол ақша: айналымдағы банкноттар мен ұсақ тиындар.
Банктік айналымдағы ақша: банктегі шоттарға жазылған сомалар (депозиттік ақша).

Екі деңгейлі банк жүйесіндегі рөлдер

Екі деңгейлі банк жүйесінде қолма-қол ақшаны орталық банк монополиялық құқықпен эмиссиялайды, ал қолма-қол емес ақша белгілерін коммерциялық банктер шығарады.

Ақшаның бұл екі түрі өзара тығыз байланысты: клиент шоттағы қаражатын қолма-қол түрде алса, банктік ақша қолма-қол ақшаға айналады; ал қолма-қол ақша банкке тапсырылса, кері процесс жүреді.

Ақша жиыны және ақша агрегаттары

Ақша айналымының екі жағының бірлігі және ақшаның бір түрінің екіншісіне ауысуы жалпы ақша жиынының құрамын айқындауды талап етеді. Ақша жиыны — ақша айналымының сандық көрсеткіші. Белгілі бір мерзімдегі және белгілі бір күнгі ақша көлемін, оның өсу қарқынын талдау және реттеу үшін әртүрлі көрсеткіштер, яғни ақша агрегаттары қолданылады.

Өнеркәсібі дамыған елдердегі негізгі агрегаттар

Айналыстағы қолма-қол ақша: банкноттар, тиындар (кей елдерде қазыналық билеттер).

M0 + банктік ағымдағы шоттардағы қаражат (депозиттер).

M1 + коммерциялық банктердегі мерзімді және жинақ салымдар (әдетте 4 жылға дейін).

M3 және L

M2 + арнайы несие мекемелеріндегі жинақ салымдары; L: қосымша депозиттік сертификаттар.

Әрбір келесі агрегат алдыңғылардың барлық элементтерін біріктіріп, неғұрлым ірі ақша жиынын құрайды, бірақ оның өтімділігі төменірек болады.

Елдер бойынша өлшеу ерекшелігі

Ақша жиыны нақты әр мемлекеттің ақша-несие жүйесіне байланысты анықталады. Мысалы, АҚШ-та — төрт, Швейцария мен Германияда — үш, Ұлыбританияда — бес, Францияда — екі ақша агрегаты қолданылады.

Қазақстан Республикасындағы ақша агрегаттары

M0

Айналыстағы қолма-қол ақша.
M1

M0 + шаруашылық субъектілерінің есепшоттары мен өзге депозиттері; заңды тұлғалардың күрделі қаржыландыру шоттары; ұзақ мерзімді несиелеу және қаржыландыру қорлары шоттары; чектік және аккредитивтік шоттар; қоғамдық және өзге үкіметтік емес ұйымдар шоттары; халық пен заңды тұлғалардың талап етілетін салымдары.

Ақша агрегаттарының құрылымы тұрақты емес: ол ақша нарығы құралдарының дамуына қарай өзгеріп отырады.

Ақша жиынының өсу көздері және айналым жылдамдығы

Ақша жиыны қалай ұлғаяды?

Банкноттар мен тиындарды эмиссиялау есебінен.
Коммерциялық банктердің орталық банктен несие алуы арқылы.
Бюджет тапшылығын жабу үшін орталық банктің үкіметке несие беруі арқылы.
Орталық банктің асыл металдарды, шетел валютасын және мемлекеттік бағалы қағаздарды сатып алуы арқылы.
Чек шығару немесе салым тарту негізінде қарыз беру арқылы (депозиттер негізінде несие ақшасын шығару).

Айналым жылдамдығы нені білдіреді?

Ақша жиыны көлемінің өзгеруіне оның айналым жылдамдығы да әсер етеді. Бұл көрсеткіш жалпы экономикалық факторларға (циклдік өркендеу, даму қарқыны, баға өзгерісі), сондай-ақ монетарлық факторларға (төлем айналымының құрылымы, несиелік операциялар мен өзара есеп айырысудың дамуы, пайыз деңгейі) тәуелді.

Жылдамдық артса не өзгереді?

Ақша айналысының жылдамдығы артса, ол экономикалық конъюнктураның жандануын және ақша қаражатын жұмсаудың шапшаңдығын көрсетеді. Бұл жағдайда қосымша эмиссияға қажеттілік, әдетте, төмендейді: ақша неғұрлым көп айналыс жасаса, соғұрлым қосымша ақша шығарудың қажеттілігі азаяды.

Керісінше, айналымның баяулауы субъектілердің ақша қорын жинақтауға ұмтылысын және ақша жиыны құрылымында банктердегі ұзақ мерзімді салымдардың үлғаюын білдіреді.

Екі ұғымды ажырату: айналыс жылдамдығы және төлемдердің жүру жылдамдығы

“Ақша айналысының жылдамдығы” мен “төлемдердің жүру жылдамдығы” — бір ұғым емес. Төлемдердің жүру жылдамдығы міндетті түрде жоғары болуы тиіс. Оны жеделдететін факторларға өзара есеп айырысу жүйесін дамыту, банк ісіне электрондық есептегіш техниканы енгізу және электронды ақша жүйелерін пайдалану жатады.

Орталық банктің ақша айналысын басқаруы және ұлттық валютаның айналымы

Ұлттық банктің эмиссиялық құқығы

Ұлттық банк — заңды төлем құралы болып табылатын банкноттарды шығаруға эмиссиялық құқығы бар жалғыз мемлекеттік орган. Банкноттар Ұлттық банк арқылы эмиссияланады және банктерге сатылып, оның орнына қолма-қол емес балама алынады.

Қазақстан Республикасының ресми ақша бірлігі — теңге.

Банкноттар мен тиындар бойынша міндеттер

Ұлттық банк банкноттар мен тиындардың қажетті мөлшерін анықтайды, олардың жасалуын қамтамасыз етеді, сақтау, жою және қолма-қол ақшаны жинақтау тәртібін белгілейді.

Шығарылған банкноттар мен тиындардың атаулы құрамы және айырым белгілері болуы тиіс, ал сипаттамалары бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланады.

Валюта режимі және айырбас бағамы

Валютаны өзгерту құқығы Қазақстан Республикасы Парламентіне тиесілі. Ұлттық валютаның қызмет ету шарттарын, мерзімін және тәртібін айқындау құқығы Қазақстан Республикасының Президентіне жүктеледі.

Ұлттық банк ұлттық валютаның шетел мемлекеттерінің ақша бірліктеріне айырбасталу бағамын анықтау тәртібін белгілейді.

Қолма-қол ақшаның айналымы және банктердің рөлі

Қолма-қол ақшаның айналымы олардың банк кассасына үздіксіз қайтып келуі арқылы жүзеге асады. Қазақстанда банкноттарды өндіру және коммерциялық банктерге ақша сақтауға лицензия беру енгізілуіне байланысты, қолма-қол ақша айналысының жағдайы 1996 жылға дейінгі кезеңмен салыстырғанда өзгерді.

Екінші деңгейлі банктер корреспонденттік шоттағы қаражат қалдығы шегінде қолма-қол ақша түрінде қолдау алады, ал операциялық кассадағы қолма-қол ақша қалдығына шектеу қойылмайды.

Эмиссия ұғымы

Эмиссия — мемлекет тарапынан банкноттардың, тиындардың және бағалы қағаздардың шығарылуы. Ол қолма-қол түрде де, қолма-қолсыз түрде де жүзеге асуы мүмкін. Қолма-қол ақша түріндегі эмиссия айналысқа банкноттар мен тиындардың қосымша шығарылуын білдіреді.