Йоллығ тегін - Білге қағанның баласы
Йоллығ тегін: қағанаттың шежірешісі және Орхон жазуының мұрагері
Йоллығ тегін — Білге қағанның ұлы. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, қағанаттың ортақ келісімі бойынша таққа отырған. Ол өз дәуірінде жазушы әрі тарихшы ретінде танылып, Орхон жазуының авторы ретінде де аталады.
Тұлғалық қыры
Жазушы, тарихшы, мемлекеттің идеологиялық бағытын айқындаған ойшыл.
Мұрасы
Күлтегін, Білге қаған және өзге батырлардың ерлігін тасқа қашап қалдырған.
Қытаймен қатынас: мәміле мен сақтықтың арасы
Йоллығ тегін Қытай елімен арадағы келісімді реттеу үшін өз тарапынан үш елші жібергені айтылады. Әкесі қытайлық императордың әмірімен өлтірілді деген дерекке қарамастан, ол екі ел арасындағы жағдайды тұрақты ұстауға ұмтылып, Білге қағанның саясатын жоғары бағалай білді.
Жоғары мәртебе
Деректерде Йоллығ тегіннің «Теңгір хан» деген жоғары атаққа ие болғаны да айтылады.
Негізгі ұстанымы: халықтың бірлігі және мәдени дербестік
Йоллығ тегін үшін ең басты құндылық — халықты бағалай білу, елді ішкі тұтастыққа тәрбиелеу, ата-тектің жауға қарсы беріктігін сақтау. Ол қытай мәдениетінің түрік жұртына тым жақын енуіне қарсы болған: көшпелі болмыс пен материалдық мәдениетке сыртқы ықпалдың үстемдігін жүргізуге жол бермеуді көздеді.
Халықты қадірлеу
Елдің тірегі — жұрттың өз болмысы мен бірлігі.
Саяси сақтық
Көрші алпауыттың жұмсақ сөзі мен сый-сияпатына алданбау.
Мәдени дербестік
Өз мәдени кеңістігін қорғау — мемлекетті сақтаудың шарты.
Өсиет сөздері: алданбау, адаспау, бос қырғыннан сақтану
Йоллығ тегін түрік халқына арнаған сөздерінде сыртқы жылтыр уәдеге ермеуді қадап айтады. Ол көркем сөз бен қымбат сыйлыққа қызығу елді әлсіретіп, қырғынға ұрындыратынын ескерткен.
Түрік халқына үндеу
«Түрік халқы, сен олардың әдемі сөзіне, қымбат бағалы тастарына қызықпа…»
«Сөзге еріп, ақылды тыңдамай, қаншама адам қаза тапты. Жақсы ақыл үшін емес, өзгенің қызығушылығы үшін талай жан Отанынан алыста жүріп өмірін қиды…»
Бұл ойлар — бір жағынан дипломатиялық сақтыққа шақыру, екінші жағынан халықты бос әурешілік пен қажетсіз соғыстардың зардабынан қорғауға ұмтылыс.
Табғаш туралы пайымы: сыйлықтың астарындағы саясат
Түркілер қытайлықтарды «табғаш» деп атаған. Йоллығ тегін табғаш елінің алтын, күміс, күріш және өзге де мол тартуларын олардың саяси тәсілі ретінде сипаттайды: сүйкімді сөз, мол сый — өзге халықтарды өзіне тартудың құралы. Ол сондай-ақ тартып алған жерлерге тығыз қоныстанып, қажетсіз істерге ұрынатынын сынға алады.
Негізгі түйін
Сый-сияпат пен «жұмсақ» насихат халықтың еркіндігін бәсеңдетіп, тәуелділікке жақындатады — Йоллығ тегіннің басты ескертуі осы.
Бірлік туралы арманы және қатал ескерту
Йоллығ тегін түрік жұртының бірлікте өмір сүргенін армандады. Ол елді ішкі алауыздық пен сыртқы ықпалдың салдары туралы қатты сөзбен сақтандырған.
Елді сақтандырған сөз
«Кімде-кім түрік халқына тиіссе, егер аспан айналса, егер жер астынан айналса — түрік халқы, сен онда жоқ боласың!»
«Қаның өзен болып ағып, сүйегің бір төбе болады. Ал ұрпағың өмір бойы құл болып, әйел-қыздарың күң болады…»
Қайтыс болуы және биліктің ауысуы
Дерек бойынша, Йоллығ тегін қайтыс болғаннан кейін (739 жыл), билік ең кіші інісі Білгеге берілгені айтылады.
Дереккөз белгісі
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы.