Жылқы қасиетті жануар
Қазақ халқы үшін төрт түліктің осалы жоқ. Дегенмен, жылқының адам өміріндегі орны айрықша жоғары бағаланған: мереке-қуанышта да, қайғы-қасіретте де, басқа түскен ауыр күндерде де ол адамның жан серігі, айырылмас досы болған.
Менің атам жылқышы болған. Мен де жылқыны жақсы көремін және ол туралы көбірек білгім келеді. Осы уақытқа дейін жинаған мәліметтерімді төменде жүйелеп баяндадым.
Жылқының қазақ өміріндегі орны
Жылқы — төрт түліктің бірі. Жылқының иесі Қамбар ата деп танылады. Қазақ халқы жылқыны құрметтеп, қасиеттеп, ерекше қадір тұтқан. Жылқы туралы аңыз-әңгімелер, шығармалар, өлең-жырлар мен ертегілер өте көп — мұның өзі оның мәдениеттегі салмағын айқындайды.
Жылқының сипаты мен жас атаулары
Жылқы баласы сүйкімді әрі жүйрік болып келеді. Ол сымбатты жануар: мойнынан төгілген жалы жібектей сусылдап, сирақтары ұзын, көздері ботадай мөлдір. Дене бітімі де көздің жауын алады.
Жасқа қарай атаулары
- Құлын ең кішісі
- Тай жас жылқы
- Құнан есейе бастаған
- Дөнен толыса түскен
- Айғыр ер жынысты
Ерлік жырларындағы тұлпарлар
Бұрынғы заманда батырлардың жылқыларының да аты болған. Мысалы, Қобыланды батырдың Тайбұрылы, Алпамыс батырдың Шұбары — жай ат емес, жүйрік, сұлу әрі батырға серік, ең жақын дос бола білген тұлпарлар.
Пайдасы мен қасиеті
Қымыз бен ет
Жылқының қымызы пайдалы, дәстүрлі түсінік бойынша «қырық ауруға ем» делінеді. Жылқы еті де қазақ халқы үшін аса қадірлі, дәмді тағам.
Қорғаныш және төзім
Жылқы адамды қауіптен сақтайды деген наным бар. Ертеде ата-бабамыз жылан жоламасын деп қастарына жылқы байлаған. Сондай-ақ ат үстінде көп жүрген адам буын ауруына шалдықпайды деген ұғым қалыптасқан.
Күтімінің жеңілдігі
Барлық түліктің ішінде жылқы өсіру жеңілдеу саналады: бағуында көп шығын шықпайды. Ол өз бойын таза ұстайтын, өз жерін қашықтан танитын сезімтал жануар. Тіпті тас қараңғы түнде де «жарты тарыны көретіндей» жанарының өткірлігі туралы сөз — оның жаратылыс ерекшелігін сипаттайтын бейнелі түсінік.
Салт-дәстүр, ырым-тыйым
Көшпенді өмір салтында жылқының маңызы зор болғандықтан, оған қатысты салт-дәстүрлер мен ырым-тыйымдар өте көп. Қазақтар жылқыны ұрып-соғуды былай қойғанда, «киесі атады» деп, желіден, жылқышы ұстайтын құрықтан, бақанның үстінен аттап өтпеген. «Бақан аттаған жарымайды» деген сенім тараған.
Халықтық түсініктерден мысалдар
- Сүрінген атты да ұрмайды: «сайтан аттың көзін басып тұрса, қашып кетсін» деп, көзін оң қолымен сүртіп тазартады.
- Жолаушы келе жатып, атының сауырынан ұрмайды: жапанда жалғыз келе жатқан жолаушыны қолдап, жебейтін Қызыр пайғамбар аттың сауырында отырады деп жорылады.
Қазақ халқы жылқыны жеті қазынаның бірі санап, оны киелі деп есептеген және жыл қайыруда жетінші орын берген.
Қазіргі дерек және қорытынды
Дүние жүзінде бүгінде 250-ден астам жылқы тұқымы бар екені айтылады. Мен алдағы уақытта да жылқы туралы білімімді тереңдетіп, қосымша деректерді зерттей беремін.
Санат: Қазақша шығармалар жинағы | Дереккөз: http://www.shygarma2681-horse.html