Қар қалың

Сасырдың түбінде қысқы жүні әлі толық түлеп бітпеген ақ қасқыр жатыр. Бауырына көкшіл күшіктер тығылып, қыбырлайды. Қызулы күн жердің бойын жібітеді; көзін бір сығырайтып ашып, бір жұмып, қалғи береді. Иіген емшегі жыбыр-жыбыр тартылады. Төбесінде сасыр шайқалады, маңайдағы қараған мен итмұрынның басы да қозғалақтайды.

Кенет жоғары жақтан сатыр-сұтыр дыбыс естілді: сынған ши, тобылғы, қу шөптің сықыры жақындап келеді. Ақ қасқыр есін жиғанша бірдеңе қасына тасырлап жетіп келді. Ол атып тұрды. Баурындағы күшіктер шашылып, домалап кетті. Қасқыр «арс» етіп, азуын ақситып, ырылдап түрегелді.

Дәл сол сәтте түп қарағаннан аса бере, алдына жас қызыл қозы топ ете түсті. Артынан ентігіп жеткен — көк шолақ. Көбік аққан тұмсығымен ақ қасқырды айнала иіскеп, әр жерін жалап шықты да, жерде тыпырлап жатқан қозыға бас салды. Қозы екі аш ауыздың арасында қан жоса болып дар-дар айрылды. Жас сүйек сырт-сырт сынды. Қомағай ауыздар қорқ-қорқ етіп асайды; тұмсық, бастары, мойын жүндері қып-қызыл. Жасыл көздері от шашады.

Аздан соң екеуі қозының орнын ғана иіскелеп қалды. Көк шөпке аунап-аунап, керіліп тұрып, жегенін құса бастады. Ал көздері ашылған күшіктер жемденіп жатыр. Ең соңғы туған екеуі бауырын көтере алмай тырбаңдаған соң, ақ қасқыр оларды бауырына алып, емізді.

Ертеңінде түс ауа жат иіс шықты. Алыстан дабырлаған дауыс естіліп, жақындап келе жатты. Ақ қасқыр күшіктерді жоталарынан тістелеп, інге тыға-тыға тастады да, қараған ішіне сүңгіді.

Ін үстіне мүйіз тұяқтар тасырлап, дүбірлетіп жетті; айқай-шу молайды. Ат үстінен лақтырылған ағаштар сарт-сарт жерге түседі. Ін аузына екіаяқтылар үймеледі. Өткір көздер ін түбіне қадалды. Күшіктер үйіліп, бауырын көтере алмай, жақын жерде қыбырлай алмай жатыр еді.

Жып-жылы, мықты тұсаулар мойнынан, жотасынан шап беріп, күшіктердің бәрін сыртқа алып шықты. Жеті күшіктің бесеуін көздеріне қарап отырып өлтірді де, екеуін тірі қалдырды. Кетерде біреуінің тірсегін қиып, екіншісін — ең кенжесін — алып кетті. Қалған жалғыз күшікті тістелеп алған екі қасқыр ғайып болды. Ін қаңырап қалды.

Осыдан соң бір апта бойы маңайдағы ел күндіз-түні у-шу болды: қой жараланды, қозы тартып әкетілді, бұзау өлтірілді, далада құлындаған биелердің құлындары желінді. Тұтқын болған көк күшік ауылға түсті.

Күшік ауылға келгеннен кейін екі күн өткенде көзін ашты. Жұрт асырауға көнеді деген соң, кішкентай Құрмаш оған Көксерек деп ат қойды. Ертеңді-кеш жанынан қалмайды. Өз алдына асқұйғыш — итаяқ — әзір болды. Бауырын көтеріп, тырбанып жүре бастағанда мойнына жіп тағылды.

Көксерек үй ішінен көп шықпайды. Түнде Құрмаш қасына алып жатады; сол үшін кәрі әжесінің қойнынан да шығып кетті. Бөлек жатады: көрпенің астында, аяқ жағында Көксерек бұғып жатады.

Жаз ортасына жақындағанда Көксерек үлкейді, семіріп, жонданғандай болды. Бірақ өсуі даладағыдай емес — бәсең. Ауылдағы құрбы күшіктерден аса ірі емес. Оның үстіне ауыл иттерінен көретін көресігі көп еді: бірде-бір ит оны дос көрмейді, жақындатпайды. Қасқырға шабатын батыл төбеттер талап тастайды; өзге иттер де ырылдап үріп, кейде тап беріп, әр жерінен тістеп өтеді.

Құрмаш қасында тұрса, таяқ жемейді. Бірақ ер жеткен сайын иесі көз жазып қала береді. Сондай сәтте жау иттер қайта жолығады. Бір күні үлкен үйдің қара ала төбеті оңаша жерде Көксеректі алып соғып, аяусыз езгіледі. Оны талап жатқанын көрген өзге иттер де келіп, шабынан алып, борбайынан созғылап, өлтіруге айналғанда ғана балалар мен үлкендер айғай-шулап жетіп, зорға ажыратты.

Сонда да Көксерек ешқашан «қыңқ» етіп ауырсынған үн шығармады. Ит ұмтылса — жота жүні үрпиіп, үдірейіп тұра қалады. Тісі батып, қинаса да, дыбыссыз ғана езуін ыржитады. Ел арасында: «Кәпір, қырыс, тағы емес пе! Кеудесін бермейді, жасымайды!» деген сөз тарады.

Жаз ортасы ауғанда Көксерек зіңгіттей көк шолаққа айналды. Енді қара ала төбет те оңай ала алмайды. Жота жүні үрпиіп, көздері жасылданып, бар тісін көрсетіп, ауызын ақситып тап бергенде, талай бұралқы төбет пен быжыл қаншық қаңсылай қашатын болды. Мұндайда Құрмаштың өзі де қорқақтай барып, «қой-қойлап» қалатын.

Көксерек — арлан. Бойы биіктеп келе жатқанымен, тұрқы әлі толық шығып ұзармаған. Жүні қара көк, жотасы күдірейіп, құйрығына дейін тұп-тұтас болып, бүгіле түседі. Атылып келе жатқан садақ оғындай сүйір, үңілген бітімі бар. Ол ешкімге ізденіп соқтықпайды, бірақ ит атаулыға заты қастай: жібімейді, жадырап ойнамайды. Татулық жоқ — суық.

Жалғыз-ақ атын біледі. Құрмаш пен әжесі шақырса, келеді. Бірақ жүгіріп келмейді: құйрығын салбыратып, бүкеңдеп қана басады. Мұны да көбіне ашыққанда істейді. Әйтпесе анадай жерде қырыстанып, көзінің астымен жалт-жұлт қарап жатады; барып түртіп орнынан тұрғызғанда ғана үйге жүреді.

Үлкендер: «Енді мұны өлтіріп, терісін алу керек. Бұл түбінде ел болмайды», — дей бастады. Бірақ Құрмаш көнбеді.

Осы оқиғаның ертеңінде кешке қарай ауыл жанындағы қойға қасқыр шапты. Қойшының айғайымен ауылдың кәрі-жасы, аттылы-жаяуы, ит атаулы түгел жүгірді. «Көксерек те кетті» деп Құрмаш та ұмтылды. Бірақ қасқырға ешбір ит жете алмады. Дөңнен аса бергенде, бәрі тоқтап қалды: алыстағы сары жотадан екі зор қарауытып көрінді — екі қасқыр. Солардың артында тұмсығын жерге салып, тоқтамай ағызып Көксерек кетіп бара жатты.

Балалар артынан «Кө-өк-се-рек!» деп айғайлап жүгірді. Қас қарайған кезде Көксерек ауылға жалғыз қайтып келді. Бірақ үйге кірмеді: анадай жерде қайта-қайта шаңдатып, жер тырнайды. Сары жотаға қарап-қарап қойып, әрлі-берлі жүріп жер иіскелейді — тыныштала алмайтындай.

Құрмаштың әкесі: «Мына кәпірдің екі көзі жап-жасыл болып кетіпті. Тұқымын сезген екен. Қой, балам, енді мұны өлтіріп, терісін алайық», — деді. Құрмаш көнбеді.

Алайда екі күннен соң Көксерек бір түн ішінде жоқ болды. Құрмаш «қашып кетті» деуге қимай, ши-қарағанды, жар-жыраны түгел тінтті — таба алмады. Үш күннен кейін Көксерек ойда жоқта қайта сап етіп шықты: екі бүйірі суалып, ашыққан, үсті-басы батпақ, жүдеу. Біраздан соң қайтадан күйленіп, нық семірді; орасан боп өсуге айналды.

Күздің бір қара дауылды түнінде Көксерек тағы жоғалды. Бұл жолы шын еді: қайтып оралмастай болып кетті.

Көк қасқыр енді саршұнақ пен қоянның көжегін азық қылып, қысқа да жетті. Жарық айлы түнде тұмсығынан бу бұрқырайды, аязда табанының астындағы қар шықыр-шықыр етеді. Жотадан жотаға жортып, желге тұмсығын төсеп, алыстан тартқан иіспен жүріп отырып бір қыстаудың желкесінен бір-ақ шықты.

Қыстау маңында төрт бұрышты қызыл оттар бодырайып көрінеді. Пішен төбесі мен қора ықтасында жатқан иттер үріп, сақтанып мазасызданады. Бірақ қорадан кеш бойы мұрнын жарып өзіне тартқан қой иісі келеді. Жақындайын деп еді — көп ит шулап, маңайлатпады. Қатты аяздан тұмсығының ұшы мен езуі ашып, шыдатпай тоңды; табанға өткен ызғар аяқтарын қарып барады.

Қайта адырға шығып, алғаш рет амалсыздан көкке қарап аузын ашып ышқынғанда, ішінен зор дауыс шықты — күтпеген дауыс. Көксеректің ең алғашқы ұлығаны осы еді. Қарлы, елсіз адырды басына көтеріп, ұзақ-ұзақ ұлыды. Даусы шыққан сайын сайдағы ауыл жақтан көп иттің арс-ұрсы, шәуілі естіледі.

Сол сәтте дәл жанынан өз даусындай дауыс естілді: маңайда жүрген қаншық қасқыр да ұлиды екен. Екеуі екі беттен көрісе сала қарсы ұмтылды. Біріне-бірі жақындағанда «ырр-ырр» етісіп, тістерін тигізіспей қағысып өтті. Аш азулары сақ-сақ етті.

Иіс табыстырды: айнала иіскесті, жақтарын жалады. Сайға қарай қатар тартты — екеуі енді ширақ, қатты жортады.

Қора жанындағы дүңкиген сары жотаға құлдап тартқанда, соңдарына қалың жүнді барқылдақ қара ала төбет түсті. Бұл — Көксеректің жаз бойы ырылдасып өскен сол төбет еді. Қасқырлар бой салып қашпады: ақ қасқырды алға салып, Көксерек артта қалып, оңды-солды жалт-жалт қарап, ойға, тасалауға қарай түсті.

Бұлар ойға түскенде төбет тоқтауға айналды, қалған иттер жота басында серейіп қалды. Сол сәтте Көксерек бұрыла сала тап берді. Ақ қасқыр да айналып кеп алдына түсті. Бетке қарсы ұзай алмаған төбетті ақ қасқыр бұрын жетіп жұлып кетті. Төбет жығылмай ырылдап тұра бергенде, енді жеткен Көксерек құлақ шекеден қауып, көз ілескенше жұлып соғып, астына басып алды.

Қалың қар ойылып, бұрқ-бұрқ борады. Екеуі де өзге дыбыс шығармай, қорқ-қорқ асыды; суық қар араласқан жылы тамақты қылқ-қылқ жұтты. Соңында қара ала төбеттің қара табандары мен құйрығы ғана қалды, әр жерде шашылған жүндер жатты.

Екеуі айға қарсы қасқая қарап, қайтадан Қараадырға тартты: алдында — Көксерек, соңында — ақ қасқыр. Адырға кіре бере бір ық жартастың бауырында екеуі бірдей аунап-аунап алды.

Осыдан соң екеуінің жұбы жазылмады. Серік ергеннен бері Көксерек зорайып, қатты өсті: аяқтары жуандады, жүні қалыңдап ұзарып, өзі мықты көкжалға айналды. Қыс ортасында-ақ жоны шығып, алқымы түсіп, семіріп кетті.

Соның есесіне Қараадырдың іші-тысындағы ел түгел көресіні көрді: қойшының алдынан қой тартып жейді, жайлауда сиырға шауып, тайыншадан бастап үлкен сиырға дейін алады. Ақпан-наурызда үш-төрт түйе де желінді. «Кісіден қорықпайды, әсіресе бір көк шолақ бар: қойды алып соғып жарып жатқанда, қасына сойыл салым жерге келгенше қашпайды. Бірі шабады да, қойшы соған алданып жүргенде, екіншісі басқа жақтан қайта тиеді», — деген сөз тарады.

Боранды, аязды түндерде бірен-саран қораға да түсіп көрді. Бір кедейлеу ауылдың қорасына кіріп, он шақты қойды жалғыз Көксерек өзі өлтіріп, құтылып шыққан кезі болды. Бірнеше ауылдың «қасқырмен таласуға жарайды» деген иттері де желінді. Қараадыр қыстауларына кезекпен соғып, бірер күн қатты қимылдап жүріп, кейін бір апта-он күн көрінбей кетеді де, басқа ауылға ауысады.

Қыс қатты, қар қалың: қасқырды қар көтереді, атты көтере алмайды. Ат жаратып, шоқпар қамдап қуамын деген талай жігіт ештеңе шығара алмады. Алыстан мылтық атып үркітпек болғандар да жасқандыра алмады. У салған уларын да жемеді; керісінше, сол уды иттер жеп, қырылып қалған кездер болды.

Осылайша Қараадыр елінің аңызы мен әңгімесі екі қасқырға тірелді: бір ауылдан бір ауылға қатынасса да, жиын болып бас қосса да, сөздің өзегі — солар.

Уақыт өте Көксерек оңашада, елсізде ойыншыл да болатын: бір малды тасада аунатып жеп алып, қашаңдау жатаққа қайтқанда қар боратып, ақ қасқырды тістеп өтіп, басынан асып аунап түседі. Ақ қасқыр кейде ырылдап тап берсе, Көксерек те қорылдап қарсы тұрады. Бірақ ұзақ таласқа бармайды: қайта ойынына көшеді.

Күн жылына бастады. Қар ойдым-ойдым тесіліп, қара жер көрінді. Жылы күн ұйқыны көбейтеді, тамақтың артынан бойды сергітеді. Ақ қасқыр да ойынға бейімделіп, Көксеректі иіскеп-жалай беретін болды.

Жаз шыққанда Қараадырдың елі екі қасқырдан сап тыйылды. Қараадыр сыртындағы елсізде екі үлкен ащы көл бар, соның арасындағы қалың шидің ішінде ескі ін болатын. Көксерек пен ақ қасқыр сол жерде: жақын маңда қамыс, әріде көл — қауіпсіз, адам көзінен алыс. Бұл мекенге бастап келген — ақ қасқыр.

Көксерек өзге жақтағы елді торып жүрді, ақ қасқыр ін маңында қалды: қамыс арасындағы құстардың жұмыртқасын жейді. Бір күні Көксерек інге келіп, аузынан кесек-кесек құйрықтарды құсып тастады. Бұрын ақ қасқыр қарсы шығар еді — бұл жолы шықпады. Көксерек ін аузын тырналап, шаң боратқанда ғана ақ қасқыр сүйретіліп зорға көрінді.

Ін ішінен жат иіс сезген Көксерек басы мен кеудесін сұғып, «ырр» етіп барып, кішкентай көкшіл күшікті тістеп суырып алды. Ақ қасқыр арсылдап тап бергенімен, Көксерек тоқтамады: күшікті жерге жұлқып-жұлқып соғып, қабырғасын кірт-кірт сындырып өлтірді. Бірақ артынан бір емес, екінші, үшінші, тағы бірнешеуі пайда болды. Ақыры Көксерек жылыды: күшіктерді жалап-иіскелеп, кейде қастарына да жата бастады. Ақ қасқырға жем таситын болды.

Көп ұзамай серігі қайта қосылып, екеуі бір қозыны жеп келе жатқанда ін үстімен үлкен жау өтті. Қамысқа бұқты. Жау өткен соң інге келсе, бір-ақ ақсақ күшік қалыпты: бұралып тұра алмайды, арт жағын баса алмайды. Ақ қасқыр оны тістеп әкеліп, қамысқа тықты. Екеуі қайтадан Қараадырға бет қойды.

Жарыса, кезек озысып отырып жеткен соң, даладағы қойға тиді. Түн ішінде құлын жеді, тай жеді. Тыным болмады.