СТИЛИСТИКА ЖӘНЕ ОНЫҢ ПРОБЛЕМАСЫ

Қазақ тіліндегі функционалды стильдердің айырмашылық белгілері көптен бері сөз болып келеді. Бұл мәселе отандық және орыс тіл біліміндегі ортақ танымдық-теориялық негіздер аясында қарастырылып жүр. Стилистика тек жеке сала емес: ол тіл білімінің өзге тармақтарымен де тығыз байланысты, өйткені функционалды стильдердің анықтамасы, зерттеу бағыттары, түрлері мен табиғаты, тілдік құрылымның болмысы және қызметінің әмбебап қырлары осы тоғыста айқындалады.

Қоғамдық өмірде адамның санасы мен талғам-өрісі кеңейіп, ғылым мен техниканың (соның ішінде компьютерлік жүйелердің) ықпалы күшейген сайын, стильдердің атқаратын қызметі де күрделене түседі. Сондықтан тілдің стильдік табиғатын жан-жақты танып, терең зерттеу қажеттілігі артып отыр.

Қазақ тіліндегі функционалды стильдер

Қазақ тіл білімінде функционалды стильдер дәстүрлі түрде төмендегідей топтастырылады:

1 ауызекі сөйлеу стилі
2 ғылыми стиль
3 ресми стиль
4 публицистикалық стиль
5 көркем әдебиет стилі

Бүгінгі таңда стилистиканың теориялық та, практикалық та маңызы күшейіп, функционалды стильдердің қоғамдық қызметі кеңейді. Бұл тілдік құралдардың стильдік жұмсалуын жүйелі түрде тануды міндет етеді.

Стильдің негізгі қасиеттері (М. Серғалиев)

М. Серғалиев стильдің төрт негізгі қасиетін көрсетеді. Бұл тұжырымдар стиль туралы дәстүрлі анықтамаларды кеңейтіп, қазіргі стиль мәселесіне тереңірек үңілуге мүмкіндік береді.

1) Әдеби тілдің бір түрі

Демек, стиль сол тілде сөйлейтін көпшілікке түсінікті сөздер мен құрылымдарға сүйенеді.
2) Тарихи категория

Стиль қоғаммен бірге қалыптасып, түрлі дәуірлерде әр стильдің даму қарқыны әркелкі болады.
3) Қоғамдық қызметтің белгілі бір саласында жұмсалады

Стильдерді жіктегенде олардың қоғамдық қызметі мен қолданылу аясы нақты айқындалуы тиіс.
4) Шартты түрде тұйықталған тілдік құралдар жүйесі

Яғни стиль — тілдік құралдардың кездейсоқ тіркесі емес, белгілі мақсатқа қызмет ететін, іріктелген жүйе.

Стильдер арақатынасы және “тұйықталу” мәселесі

Кейбір тұжырымдарды нақтылай түсу қажет. Р. Сыздықова функционалды стильдерді норма тұрғысынан ажыратқанда, олардың бір стиль шеңберінде толық “тұйықталып” қалмайтынын ескертеді: стильдер арасында азды-көпті стильаралық ауысымдар жүріп жатады.

Публицистикалық мәтіндегі қабаттасу

Публицистикалық стильде ғылыми стильдің дәлел-дәйегі де, көркем әдебиеттің бейнелі элементтері де ұшырасады. Бұл — стильдердің өміршең сипаты мен нақты коммуникациялық мақсатқа бейімделуінің белгісі.

Көркем әдебиеттегі өзге стиль элементтері

Көркем мәтінде ғылыми терминдер, ресми құжат тілі, сот процесі мен заң тілінің тіркестері көркемдік мақсатпен қолданылуы мүмкін. Жанрлық түрлену бұл құбылысты одан әрі күшейтеді.

Ресми стиль мен ғылыми стильдің ұқсас қырлары

Ресми құжаттар мен іс қағаздары тілінде нақтылық, дәлдік, реттілік сияқты белгілер көрінеді. Сөйлем құрылымдарының белгілі үлгілерге жіктеліп, тұрақты қалыпқа түсуі бұл стильдің нормалануымен байланысты.

Публицистикалық стиль: қоғамдық ықпал және даму арналары

Публицистикалық стильге бұқаралық ақпарат құралдарының тілі жатады. Ол қай кезеңде де қазақ әдеби тілінің орнығуына тікелей ықпал етті. Егемендік дәуірінде публицистикалық стильдің қызметі жаңа қырынан көрініп, қазақ тіл біліміндегі өзекті мәселелердің түйінді қорытындылары жиі осы арнада ұсыныла бастады.

Лексикалық жаңару

Жаңа сөздердің енуі, мағынаның кеңеюі не тарылуы, кейбір сөздердің қолданыстан шығуы және терминдердің орнығуы публицистика арқылы айқын байқалады.

Ақпарат тарату қуаты

Қоғам санасын ақпаратпен қанықтыру, қоғамдық пікір қалыптастыру, тілдік қолданысты жедел кеңейту — публицистиканың негізгі мүмкіндіктері.

Зерттеу нысаны ретінде

Публицистикалық стильдің жазылу мақсаты, міндеті, құралдары мен қазақ әдеби тілін дамытудағы рөлі арнайы, жүйелі талдауды қажет етеді.

Сауатты, мәдениетті сөйлеуге кедергі болатын факторлар

көпшілік және ресми ортада қазақша сөйлеу қажеттілігінің ұзақ уақыт әлсіреуі (тарихи-саяси себептер)
тілдің қадір-қасиетін бағаламау, тіл мәдениетіне немқұрайдылық
орфоэпиялық нормаларды сақтамау, ойдың логикалық желісін дұрыс құрмау
ұлттық ойлау жүйесінің әлсіреуі туралы алаң
сөздерді үйлестіре қолданбау, сөйлемді дұрыс құрастырмау сияқты тілдік олқылықтар

Бұл кемшіліктер публицистикалық стильдің өзіне ғана тән емес, дегенмен публицистикада (әсіресе ауызша сөзде) тыңдарманға әсер ету мақсаты күшейген тұста тілдік-нормативтік талаптарды сақтамау анық байқалып қалады. Мұнда сөйлеушінің танымдық деңгейі мен қазақ тілінің құрылымдық заңдылықтарын меңгеруі шешуші рөл атқарады.

Публицистика ұғымы және публицистикалық стильдің белгілері

Публицистика (лат. publicus — көпшілік, әлеумет) — қоғам өмірі үшін маңызды мәселелерді талқылауға арналған қызмет түрі. Публицистикалық стиль қоғамдық талапқа сай жазылған шығармалар негізінде қалыптасады. Белгілі бір тілде публицистиканың жеке стиль ретінде орнығуы қоғамдық сананың өскенін білдіреді.

Жазбаша түрі

Газет-журнал мақалалары, саяси тақырыптағы талдамалы мәтіндер, памфлет, очерк және өзге де жанрлар.

Ауызша түрі

Шешендік сөздер мен көпшілік алдында айтылатын қоғамдық-саяси мазмұндағы сөз саптаулар.

Публицистикалық стиль — қоғамдық-саяси және үгіт-насихаттық әдебиетте, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдарында қолданылатын функционалды стильдердің бірі. Ол кең аудиторияға бағытталуымен, бейнелілігімен, баяндаудың шешендік қуатымен, жағымды не жағымсыз бағалауыш реңктің белсенділігімен сипатталады.

Публицистикалық стильдің тілдік ерекшеліктері

Лексика мен фразеология

қоғамдық-саяси терминдер: митинг, ереуіл, демократия, парламент
эмоциялық-бағалауыш сөздер: еңбек озаты, көшбасшы, еңбеккер, дем беруші
экспрессивтік реңкі бар сөздер: қоян-қолтық, нық қадаммен
перифразалар: ақ алтын (мақта, күріш), қара алтын (көмір, мұнай), екінші тың (қой шаруашылығы), көгілдір тың (құс шаруашылығы)

Морфология мен синтаксис

қос сөздер: қоғамдық-әлеуметтік, бұқаралық-саяси, үгіт-насихаттық
бұйрық рай және үндеу мәні: орындайық, табысқа жетеміз
инверсия, қаратпа сөздер, риторикалық сұрақтар
қайталама құрылымдардың, ықшам жай сөйлем бөліктерінің жиі қолданылуы

Публицистикалық стильдің шағын түрлері (подстиль)

Публицистикалық стильді шағын стильдерге бөлу мәселесінде бірізділік толық қалыптаспаған. Дегенмен А. Н. Васильева ұсынған жіктеуде төмендегі бағыттар аталады:

ресми-ақпараттық публицистикалық стиль
ақпараттық-іс публицистикалық стилі
ақпараттық-аналитикалық публицистикалық стиль
ақпараттық-экспрессивтік публицистикалық стиль
бейресми-ақпараттық публицистикалық стиль
жалпы публицистикалық (директивалық) стиль