Сейтек Оразалыұлы 1861 жылы Орда ауданында дүниеге келген - күйші - композитор, қазақтың төкпе күй әдібінің негізін салушы
Сейтек Оразалыұлы: төкпе күй мектебінің іргесін қалаған тұлға
Сейтек Оразалыұлы (1861) — Орда ауданында дүниеге келген күйші-композитор, қазақтың төкпе күй дәстүрінің қалыптасуына зор үлес қосқан өнерпаз. Бес жасында әкесінен айырылып, ағайыны Шошақтың тәрбиесінде өседі. Домбыра тартуды алғаш ағасынан үйреніп, ауыл ішінде “бала домбырашы” атанады.
Ерте жастан-ақ ол өз дәуірінің белгілі домбырашыларымен жүздесіп, өнерін ұштайды. Әлікей, Салауаткерей, Тұрып, Мәди сияқты күйшілердің өнегесін көріп, солар арқылы әйгілі Дәулеткерей күйлеріне ден қойып, орындаушылық шеберліктің нәзік өрнек-айлаларын меңгереді.
Туған жері
Орда ауданы
Мектебі
Төкпе күй дәстүрі
Таным-бастауы
Дәулеткерей күйлері, орындаушылық мәнер
Өнер жолының бетбұрысы: Құрманғазымен жүздесу
Сейтек мүшел жасқа толғанда ата салтымен нағашылап, Атырау бойындағы Дәулетиярдың ауылына аттанады. Жолға домбырасын ала шығып, осы сапарда ұлы күйші Құрманғазымен кездеседі. Құрманғазының ықыласына бөленіп, батасын алған бұл сәт Сейтек өміріндегі шешуші кезеңге айналады.
Осыдан кейін ол күй өнерін өмірінің мағынасы деп танып, күйдің “өмір жырлағыш” қасиетіне ерекше ынта қояды. Ел ішіндегі сан алуан інжу-маржан күйлерді тыңдай жүріп, өнер өрісін кеңейтіп, домбыраны өмірлік мұратына айналдырады.
Күй қорын кеңейту
- Ежелгі “қарт көкірек” күйлерінен бастап (мысалы, Ақсақ құлан, Ер айрылған) кең көлемде үйренеді.
- Ел өмірін дыбысқа айналдырған “шежіре-күйлерді” жаттап, жүрегіне сіңіреді.
- Орал, Астрахан аймақтары, Еділ–Жайық бойы, Нарын өңіріндегі күйшілік дәстүрлермен танысады.
Қуғын-сүргін жылдары және күйге айналған тағдыр
Сейтек заман әділетсіздігіне қарсы шыққаны үшін қуғынға ұшырап, Орда, Иркутск, Астрахан, Бутырка (Мәскеу) түрмелеріне қамалады. 1897 жылы Сібірге жер аударылады. Осы кезеңде оның ішкі арпалысы мен сағынышы күйге айналып, Айдау, Түңілдім, Арман сияқты туындылар дүниеге келеді.
1905 жылы каторгадан босап, еліне оралғанында анасы мен баласының қайтыс болғанын естиді. Өміріндегі ең ауыр қасіретті ол Жоқтау, Ғазиз күйлері арқылы бейнелейді. Ал Жігер, Заман-ай сияқты терең психологиялық мазмұнды шығармалары композиторлық өрісінің кеңігенін аңғартады.
Қуғын-сүргіннің ізі
Түрме, айдау, елден жырақ өмір — Сейтек күйлеріндегі драматизм мен сыршылдықтың өзегіне айналды.
Күйдің айтары
Ол күй арқылы қайғыны да, ащы азапты да сыр қылып сөйлетті; ел қамы, халық тағдыры, уақыт тынысы жайлы толғанды.
Жаңашылдық және кең танылу
1923 жылы Сейтек Мәскеуде өткен Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы көрмесіне қатысып, өнер көрсетеді. Ол түрікпен күйлерінде қолданылатын негізгі бас пернені домбыраға енгізіп, орындаушылық мүмкіндікті кеңейтеді. Бұл перне бүгінге дейін “Сейтек перне” деген атпен белгілі.
Сейтек тек күйші ғана емес, ән шығарған композитор да болған. Оның “Сейтек әні” А. Затаевичтің “1000 ән” жинағына енгізілген. Ару қызға деген адал көңіл мен ақ тілектің айғағы ретінде “Бұлбұл Айша” туындаса, қазақ қыздарының ақжарқын, бауырмал болмысына тәнті сезім “Бес қыз” күйінде көрініс табады. Ал азаттықты аңсаған көңілдің үні “Заман-ай” арқылы айқын сезіледі.
Кілт ұғымдар
Зерттелуі, нотаға түсуі және оркестр репертуары
Сейтек Оразалыұлы туралы мәдени ортаға алғаш кең таныстыру жасағандардың бірі — музыка маманы А. В. Затаевич. Ол 1925 жылы жарық көрген белгілі жинағында композитордың “Сейтек” атты әнінің нотасын жариялаған.
Күйші өмірі мен мұрасына қатысты деректерді тұңғыш жинастырушылардың бірі — С. Көшекбаев. Сейтектің туғанына 80 жыл толуы қарсаңында, 1941 жылы “Социалистическая Алма-Ата” газетінде “Құрманғазының шәкірті” атты көлемді мақаласы жарияланған.
1937 жылдан бастап Сейтектің “Он алтыншы жыл”, “Заман-ай”, “Жантаза” күйлері Құрманғазы атындағы ұлт аспаптар оркестрінің репертуарына еніп, кең тарай бастайды.
Жинақтардағы дерек
З. Жанұзақованың “Қазақ халқының аспап музыкасы” жинағында Сейтек туралы қысқаша мәлімет пен бірқатар күйлерінің ноталары берілген.
Нотаға түсіру
Бұл күйлерді кезінде Ф. Сұлтановтың орындауынан Ж. Қаламбаев жазып алып, нотаға түсірген.
Арнайы зерттеу
Т. Мерғалиев 1965 жылы күйшінің туған өңіріне барып, мұрасын жинақтауға күш салған; еңбектерін “Домбыра сазы” кітабында жариялаған.
Кейінгі еңбектердегі жалғастық
- А. Жұбановтың “Қазақтың халық композиторлары” (1962) еңбегінде Сейтек шығармашылығы туралы деректер келтіріледі.
- А. Сейдімбектің “Қазақтың күй өнері” (2002) монографиясында Сейтек өмірі туралы тың мәліметтер мен “Заман-ай” күйінің нотасы қамтылған.
Мұраның мәні
Шабытты да серпінді күйлері арқылы Сейтек халық атынан сөйлеп, домбыра өнерін биікке көтерді. Оның 72 жылдық ғұмырының 25 жылы үстем тап өкілдерімен арпалыс, қуғын мен қамауда өтсе де, күйлері бастан кешкен өмірінің шежіресіндей болып, уақыт үніндей жаңғыра бермек.
Қосымша дерек іздейтін оқырманға
Сейтек Оразалыұлының өмірі мен шығармашылығы туралы әдебиеттермен және өзге де материалдармен танысқысы келетін оқырмандарды Ж. Молдағалиев атындағы Батыс Қазақстан облыстық ғылыми-әмбебап кітапханасының өлкетану бөліміне шақырамыз.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы.