Қазақша рефераттар

Атырау газеті

Қазақстанның батысы • Жайық бойы • Каспий маңы

Қала туралы қысқаша

Атырау — Атырау облысының әкімшілік орталығы. Қала Қазақстанның батысында, Жайық (Орал) өзенінің бойында орналасқан. Қаланың іргесі 1640 жылы қаланды.

Негізі қаланған

1640

Өзен

Жайық

Аймақ

Каспий маңы

Бөлінісі

Екі жағалау

Атаулар тарихы: Үйшік → Гурьев → Атырау

Қала тарихында атаулар бірнеше рет өзгерді. Жергілікті қазақтар бұл өңірдегі уақытша балықшылар қоныстарын «Үйшік» деп атаған. Казак-орыстар бекініс сала бастаған кезеңде елді мекен Яицкий городок аталды. Жайықтың жоғары ағысындағы Верхний Яицкий городок (қазіргі Орал) пайда болғаннан кейін, ол Нижний Яицкий городок, кейін Усть-Яицкий городок деп те аталды.

Негізгі атау өзгерістері

  • 1640 — Яицкий городок (кейін Нижний/Усть-Яицкий нұсқалары қолданылды).

  • Екатерина II жарлығынан кейін — Гурьев (Жайықтың орысша атауы Яик өзені «Урал» деп бекітілді).

  • 1920-жылдары — қысқа уақыт «Чапаев» атауы қолданылды.

  • 1992 жылдан бері — Атырау.

1992 жылғы 21 ақпанда ҚР Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы Гурьев облысын Атырау облысы, Гурьев қаласын Атырау қаласы деп атау туралы қаулы қабылдады.

Ерте қоныстар мен өңірдің саяси кеңістігі

Қаланың аумағында ерте кезеңдерге жататын тұрақты қоныстар туралы деректер бар: қазіргі Орбита стансасы маңында Алтын Орда дәуіріне қатысты Лаэти асары аталады. Ноғай Ордасы тұсында Жайық сағасында балықшылардың тұрақты Үйшік қонысы болғаны айтылады.

Каспий маңы мен Жайық бойына ықпал еткен күштер уақыт өте өзгеріп отырды: ХІІІ–ХІV ғасырларда моңғолдар мен Алтын Орда ықпалы, XV–XVI ғасырларда ноғай үстемдігі, кейін Еділ–Жайық аралығына көшпелі қалмақтардың келуі өңірдегі тепе-теңдікке әсер етті.

Бекіністің салынуы және қалаға айналу

1640 жылы патша үкіметі ағайынды Гурьевтерге Жайық бойында бекініс пен кәсіпшілік жүргізуге рұқсат береді. Гурий Назарьев және ұлдары Михаил, Иван, Андрей өңірге келіп, балық аулау мен оны өңдеу ісін жолға қояды. Қорғаныс мақсатында алғашында ағаштан қамал-қалашық тұрғызылғаны, кейінірек құжаттар мен хаттарда да көрініс табады.

1643: алғашқы ірі шабуыл

1643 жылдың 24 ақпанында қалмақ шапқыншылары қаланы тонап, балық, құрал-жабдықтарды алып кетіп, адамдарды тұтқынға алады. Осыдан кейін қорғанысты күшейту үшін қосымша әскер мен зеңбіректер жіберіледі.

1647–1662: тас қамал

1645 жылы қамалды таспен тұрғызуға рұқсат беріледі. Құрылыс 1647 жылы басталып, көптеген кедергілерге қарамастан 1662 жылы аяқталады. Кейін қала шекаралық ірі бекініске айналып, мұнараларына зеңбіректер қойылады.

Тарихи оқиғалар тоғысы

Қала елеулі саяси әрі әскери оқиғалардың орталығы болды. 1668 жылы Степан Разин патша әскерінен шегініп, осы маңда қыстайды. Кейінгі кезеңдерде қалаға қалмақтар мен казак жасақтарының шабуылдары жиілеп, балық кәсіпшілігі мен сауда жолдарын бақылау үшін гарнизон күшейтіледі.

ХХ ғасыр басында өңірдің өндірістік болмысы өзгерді: 1909 жылдан бастап мұнай саласына шетелдік өкілдер келе бастады. Ембі мұнайын тасымалдау мәселесі 1919 жылы мемлекеттік деңгейде көтерілді. Қалада механикалық шеберханалар, зауыттар, баспахана, кірпіш күйдіретін өндіріс және басқа да кәсіпорындар жұмыс істеді.

Мәдени және білім ошақтары

  • 1923 — қазақ тіліндегі «Ерік» газетінің шығуы.
  • 1929 — мұғалімдер техникумы (кейін педагогика училищесі, қазіргі гуманитарлық колледж бағыты).
  • М.Өтемісов атындағы драма театры, Н.Жантөрин атындағы филармония, мәдениет сарайлары.
  • Тарихи-өлкетану және өнер музейлері, фольклорлық ансамбльдер.

Индустриялық серпін: энергия, мұнай, химия

Кеңестік кезеңнің екінші жартысында қалада ірі инфрақұрылымдық және өндірістік жобалар іске асты. 1963 жылы жылу-электр жүйесінің құрылысы аяқталып, 1965 жылдан бастап мұнай өңдеуге сырттан мұнай жеткізу күшейді. 1969 жылы химия зауыты полиэтилен өнімін шығара бастады.

1963

Жылу-электр жүйесі

Энергетикалық инфрақұрылым тұрақты пайдалануға берілді.

1965

Мұнай өңдеу

Өңдеу көлемі мен логистикасы кеңейе түсті.

1969

Полиэтилен өндірісі

Химия өнеркәсібі жаңа өнім түрін игерді.

Қаланың кеңеюі және қазіргі келбеті

ХХІ ғасыр басынан бастап Атырауда құрылыс көлемі өсіп, тұрғын және әкімшілік ғимараттар саны артты. Бұрын ең биік ғимараттар 9 қабатпен шектелсе, кейін 16 және 22 қабатты үйлер салына бастады. Қаланың Жайық бойындағы жағалаулары инженерлік тұрғыдан бекітіліп, қалалық инфрақұрылым жаңарды.

Қорытынды

Атырау — Жайық бойындағы көне бекіністен бастау алып, Каспий маңының ірі өнеркәсіптік және мәдени орталығына айналған қала. Оның тарихы — өзен сағасы үшін күрес, сауда жолдары, балық кәсіпшілігі, кейін мұнай-химия өндірісінің өрлеуі арқылы қалыптасқан көпқабатты шежіре.

Тарихи тамыр

Үйшік пен бекініс дәуірі

Өрлеу факторы

Сауда + өндіріс

Қазіргі бейне

Мұнай-химия, мәдениет, урбанистика