Дүрия бірнеше адамдарымен ішке кіріп
Патша ұлы мен диқан қызы
Ертеде Хасен деген патшаның жалғыз ұлы болыпты. Ұлы Ыдырыс ел аралап жүріп, Сәтбай деген диқанның сұлу қызына ғашық болады. Қыздың аты — Дүрия.
Бір күні Ыдырыс Дүрияның әкесіне кісі жіберіп, құда түсу ниетін білдіреді. Сонда Сәтбай: «Қызым барса да, бармаса да өзі біледі», — дейді.
Көп ұзамай Ыдырыс өзі барып, Дүрияға ішкі ойын айтады. Дүрия болса:
— Сен патшаның ұлысың, ал мен диқанның қызымын. Мұны ойладың ба?
Ыдырыс: «Ойланып, жүз толғанып келдім», — деп жауап береді. Бірақ Дүрия оның ойын бірден қабылдамайды да, тура сұрақ қояды:
— Қандай өнерің бар?
— Ешқандай өнерім жоқ, — дейді Ыдырыс.
Дүрия: «Өнерсізге үміт арту қиын», — деп, жігітке өз жолын табуды ұсынады. Ыдырыс намыстанып:
— Мен жақында патша боламын ғой. Патша болған адамға өнердің қанша керегі бар?!
Сонда Дүрия сабырмен, бірақ нық сөйлейді:
— Бүгін патшасың, ертең кім боларыңа көзің жете ме? Өнерсіздің өкініші көп. Өнерлі өрмелеп өрге шығады. Өнерсіздік — ойға опық, бойға қорлық.
Он бес күндік сабақ
Қыздың сөзіне намыстанған Ыдырыс сарайға қайтып, болған жайды әкесіне жеткізеді. Хасен патша барлық шеберлерін шақырып:
— Осы балама бір өнер үйретуге қанша уақыт керек?
Шеберлер әртүрлі мерзім айтады: бірі — бір жыл, бірі — алты ай, енді бірі — үш ай. Сол кезде басына жүн қалпақ киген Тоқтыбай деген қарт шебер:
— Балаға он бес күнде өнер үйретуге болады, — дейді.
Патша ұлын Тоқтыбайға тапсырады. Он бес күн ішінде Ыдырыс жүннен қалпақ басуды меңгеріп шығады.
Сосын Хасен патша:
— Қасыңа бірнеше кісі ертіп, Сәтбайдың үйіне бар. Құда түс. Өнеріңді көрсет, қыздың көңілі орнықсын, — дейді.
Ыдырыс Сәтбайға барып келісіп, Дүрияны алады. Үлкен той жасалады.
Құпия өрнек: екеуіне ортақ тіл
Дүрия — сұлу ғана емес, зерек қыз еді. Патша үйіне келін болып түскен соң, ол Ыдырысқа:
— Енді өнеріңді көрсетші, — дейді.
Ыдырыс сайманын тауып алып, жүннен бір әдемі қалпақ басып, Дүрияға көрсетеді. Дүрия оны бағалап:
— Бұл да жақсы өнер. Енді екеуіміз ешкім білмейтін бір қосымша ойлап табайық, — дейді.
Оның ұсынысы ерекше еді: қалпақтың жиегіне әріпке ұқсас өрнектер түсіру. Әр өрнек бір сөздің белгісі болсын, оны тек екеуі ғана білсін.
— Сақтықта қорлық жоқ. Түбі бұл бізге керек білім болады, — дейді Дүрия.
Сөйтіп, олар ортақ құпия «әліппе-өрнек» жасап алады.
Таққа отыру және күтпеген қауіп
Үш ай ауырып жатқан Хасен патша дүние салады. Ыдырыс таққа отырады. Ол Дүрияның ата-анасын да бала-шағасымен қасына көшіріп алады. Халыққа жайлы, әділ патша болады.
Бір күні Ыдырыс елдің халін өзі көрмек болып, үстіне жұпыны киім киіп, жалғыз ел аралайды. Бір қалада келе жатып, түтіні бұрқыраған шеткі үйден жағымсыз қоңырсыған иіс сезеді. «Тамақ пісіріп жатқан шығар» деп, сол үйге кіріп барады.
Үй ішінде белдемше киген төрт адам отырады. Ыдырыс сәлем бергенде, олар бір-біріне белгі беріп, оның көзінше бір адамды қырын ұстап, зынданға қамап тастайды. Ыдырыс аңғарса, бұлар адам сойып, етін түрлі тағам етіп дайындап, базарға сататын қаныпезерлер екен.
Көп ұзамай әлгі төртеуі Ыдырысты да сүйреп зынданға апарады. Зындан ішінде тағы екі тұтқын бар: бірі жылап, бірі күліп отыр.
Жылаған тұтқын
— Мені бүгін түнде сояды. Ажал сағатым тақаған сайын жүрегім дірілдейді. Сондықтан жылаймын.
Күлген тұтқын
— Менің әлі бір күндік өмірім бар шығар деп күлемін. Сен бізден семіздеу екенсің, бәлкім алдымен сені сояр, бізді бір күнге қалдырар.
Мұны естіген Ыдырыстың зәре-құты қашады. Қалай құтыларын таппай дал болған сәтте, оның есіне Дүрия үйреткен құпия өрнек түседі.
Өрнек арқылы жеткен көмек
Төрт аспаз келіп:
— Сені бүгін соямыз, — дейді.
Ыдырыс өзін ұстап:
— Мені соймаңдар. Мен сендерге көп пайда келтіремін. Қажетті жүн мен әбзелімді тауып беріңдер. Сонда мен әдемі бөрік жасап, оны патшаның әйеліне апарып бересіңдер. Ол сөзге келмей екі мың ділда төлейді, — дейді.
Аспаздар келісіп, керектің бәрін әкеледі. Үш-төрт күн ішінде бөрік дайын болады. Ыдырыс бөріктің жиегіне Дүриямен келісілген әріпке ұқсас өрнектерді түсіреді.
Екі аспаз бөрікті алып, сарайға барады. Уәзірлерден рұқсат алып, Дүрияға ұсынады. Дүрия бөрікті қолына алып, айналдыра қарап, өрнектерін ішінен оқып шығады да:
— Бұл бөріктің бағасына не сұрайсыңдар?
— Екі мың ділда, — дейді аспаздың бірі.
Дүрия:
— Жарайды, ділда алып келгенше күте тұрыңдар, — дейді.
Сыртқа шыға сала уәзірлеріне бұйрық береді:
— Қырық нөкер қару-жарағымен дайын тұрсын!
Дүрия екі мың ділданы әкеліп, аспаздарға береді. Олар қуанып үйлеріне қайтады. Дүрия болса қарулы нөкерлерімен олардың соңынан қалмай ереді.
Зындан ашылған сәт
Аспаздар өз қорасына кіргенде, нөкерлер үйді айнала қоршап алады. Дүрия ішке кіріп:
— Бұл үйде тірі жан болса, түгел шықсын! — деп әмір береді.
Ішіндегілердің бәрі сыртқа шығады. Қала адамдары да жиналып, не боларын тамашалайды. Сол сәтте екі аспаз өз-өзіне пышақ салып өледі, қалған екеуін нөкерлер тірідей ұстап алады.
Ыдырыс көрінбеген соң, Дүрия зынданның кілтін тауып, бірнеше нөкерімен төмен түсіп, зынданда жатқан Ыдырысты аман-есен алып шығады.
Есін жиған Ыдырыс Дүрияны көріп, қуанып, құрметпен бас иеді. Дүрия жымиып:
— Өнердің күші деген — осы. Егер бұл өнерді үйренбесең, осы үйде өлім құшар едің, — дейді.
Нөкерлер үйді түгел тінтіп, сойылған адамдардың киімдерін және аспаздар тығып қойған ақшаны тауып алады. Жиналған жұрттың тілегімен Ыдырыс патша тірі қалған екі қылмыскерді көптің көзінше дарға асқызады.
Табылған дүние жұртқа үлестіріледі. Ыдырыс патша Дүриямен және нөкерлерімен аман-есен сарайына қайтады.
Түйін
- Өнер — мәртебеге байланбайтын тірек: бүгінгі биіктік ертеңгі қауіптен құтқармауы мүмкін.
- Зеректік пен сақтық — дағдарыс сәтінде жол табатын ақылдың құралы.
- Ортақ тіл — кейде құпия белгі, кейде сенім: екеуі де өмір сақтай алады.