Алдияр екі жағын беттестіріп көріп
Балалардың «шәрісі» және бала патша
Бұрынғы заманда бір шаһардың жас балалары күнде жиналып, патшалық құрып ойнайды екен. Балалардың ішінде Алдияр дегені «патша» болып, өзгелері уәзір, бек, жендет, қазы, сұрақшы болып бөлінеді. Кейбірі тас жинап, «сарай» тұрғызып, оны «Алдияр патшаның шаһары» деп атайды.
Балалар Алдиярдың әр бұйрығын бұлжытпай орындап, ойын тарқаса да кеш қайтып жүретін болыпты. Сол күндердің бірінде шаһардың әділ патшасы Мұхтар балалардың ойынын көріп, таңырқай қарап тұрады да: «Балам, мынау қандай ойын?» деп сұрайды.
Мұхтардың алғашқы «сатып алуы»
Балалардың бірі: «Бұл — біздің Алдияр патшаның шаһары. Ана тақта отырған — патшамыз. Біз бәрін оның бұйрығымен істейміз» дейді.
Мұхтар іштей риза болып: «Патшаларыңа айтыңдар, осы шаһарын маған сатсын. Бір ділда беремін» дейді. Алдияр: «Сатыңдар. Басқа жерден қайта саламыз» деп бұйрық береді. Балалар бір ділданы қазынаға тапсырып, «бұл шаһар енді сіздікі» деп, патшаға береді.
Ертесіне балалар басқа жерге көшіп, бұрынғысынан да әдемі шаһар мен сарай тұрғызып, ойындарын жалғастырыпты.
Түс көрген патша: ділда көбейген сайын, көрік те артты
Бір түні Мұхтар патша түс көріпті: гүл иісі аңқыған бақтар, алтын мен гауһармен безенген сәулетті сарайлар, бейіштің сәні — бәрі көз алдына келеді. Түсінде ақ шалмалы бір кісі жолығып: «Е, Мұхтар патша, мынау — бала патша Алдиярдан сатып алған сарайларың. Арала!» дейді.
Оянған соң Мұхтар көргеніне сүйсініп, садақа беріп, әдейі балалардың жаңа шаһарына келеді де: «Мына сарайларыңды сатыңдар, жүз ділда беремін» дейді. Балалар тағы сатады. Кейін үшінші рет келіп, бұл жолы: бір мың ділда беріп сатып алады. Әр сатып алған сайын Мұхтардың түсіндегі сарайлар бұрынғысынан да еңселі, ең көрікті болып шыға береді.
Негізгі ой
Мұхтар патша ақылға емес, көрініске қызығып, балалардың еңбегін қайта-қайта сатып алып жүрсе, Алдияр әр жолы бұрынғысынан да жақсысын салып отырады. Бұл — еңбектің де, ойдың да тоқтамай өсе беретінін аңғартқандай.
Үш дау және үш шешім
Бір күні Мұхтардың алдына дауласып екі адам келеді. Екеуінің де жетелеген екі қара бие бар, араларында бір ала құлын жүр. Құлын екі биені де емеді, екі бие де құлынды ииді. Екі жақ та: «Құлын менікі» дейді. Патша да, уәзірлер де тоқтамға келе алмай қиналады.
Сол кезде бір жас бала: «Алдияр патша болса, мұны әлдеқашан шешер еді» деп қояды. Мұхтар: «Шынымен шеше ала ма?» деп, Алдиярды шақыртады.
1) Құлын дауы
Алдияр бір шыны су алдырып, құлынның құлағының ұшынан аздап қан тамызады. Кейін әр биеден де бөлек-бөлек үш тамшы қан тамызып байқайды да: «Құлын мына биеден емес, ана биеден туған» деп кесіп айтады.
Ол: «Өз енесінің қаны су ішінде өз құлынының қанымен қосылады, ал бөтен құлынның қанымен араласпайды» деп түсіндіреді. Халық қарап тұрса, шынында да солай болып шығып, құлын өз иесіне қайтады.
2) Бес жасар атан дауы
Келесі дау — бес жасар атан түйе туралы. Екі адам да: «Өз қолымнан боталатқанмын, өз інгенімнен туған» деп таласады. Қазы да ажырата алмай, қайтадан патшаға келеді.
Алдияр екеуіне де інгенін алдыртады. Сосын атанды жерге жығып, төрт аяғын байлатады да санын қыл шылбырмен аздап бұрап қинайды. Атан бақырғанда, інгендерді босатып жібереді. Екі інгеннің бірі бота күніндегі дауысын танығандай боздап келіп, атанға ұмтылады. Алдияр: «Атан осы інгеннен туған» деп шешім шығарады.
3) Екі бірдей бала дауы
Тағы бір күні бір адам екі қара баланы ертіп келеді: «Бұлардың бірі — өз балам, бірі — бөтен. Таңертең төсекте екеуі қатар жатыр. Түрі де, киімі де, мінезі де бірдей. Екеуі де “әке, менмін” дейді» деп мұңаяды.
Алдияр бос шиша алдыртып, екі балаға: «Қайсың осы кісіден туған болсаң, мына шишаға кір» дейді. Балалардың бірі шишаға секіріп кіргенде, Алдияр шишаның аузын бас бармағымен басып: «Әне, сіздің балаңыз қасыңызда тұр. Ал шишадағы — алдамақ болған шайтан» дейді. Халық тағы да қайран қалады.
Таққа жол: ақылдың салмағы
Үш дауды да мүдірмей шешкен жеті жасар баланың зеректігін көрген Мұхтар патша халықты жинап: «Мына Алдиярдың ақылы менен әлдеқайда артық. Сондықтан бүгіннен бастап патшалығымды осы балаға тапсырамын» деп жариялайды.
Сөйтіп Алдияр жеті жасында таққа отырып, әділ патша атаныпты.