Аурудың аты - лейшманиоз
Біржасушалылардың табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы
Еркін тіршілік ететін біржасушалылардың табиғатта да, адам өмірінде де маңызы зор. Олардың көптеген түрі бактериялармен қоректеніп, судың табиғи жолмен тазаруына ықпал етеді. Сонымен қатар өздері тұщы су шаяндарына, ұсақ шаянтәрізділерге, балықтар мен шабақтарға және басқа да су жәндіктеріне қорек болады.
Экожүйедегі орны
- Бактерияларды тұтынып, су айдындарының өздігінен тазаруына көмектеседі.
- Қоректік тізбекте маңызды буын: көптеген су жануарлары үшін жем.
- Топырақ түзілу үдерістеріне қатысады.
Геологиядағы мәні
Теңіздер мен мұхиттарда бақалшақты біржасушалылар үздіксіз өліп, олардың қалдықтары су түбінде шөгінді қабат түзеді. Геологтар мұндай шөгінділер кездесетін аймақтарда мұнай қоры мол болуы мүмкін екенін анықтаған.
Паразиттік біржасушалылар және адам денсаулығы
Қарапайымдардың ішінде адам мен жануарлардың әртүрлі мүшелерінде паразиттік тіршілік етіп, ауру туғызатын түрлер де көп. Төменде кең таралған үш мысал келтіріледі: дизентерия амебасы, безгек паразиті және лейшмания.
Неге қауіпті?
Паразиттер ағзада көбейіп, тіндерді зақымдайды, улы өнімдер бөледі және жұқпалы ошақтардың таралуына жағдай жасайды.
Дизентерия амебасы (қантышқақ)
Дизентерия амебасы (атауы грек тіліндегі «dis» — бұзу және «enteron» — ішек сөздерімен байланысты) адам мен жануарлардың ішегінде тіршілік етіп, ішектің сілемейлі қабықшасын зақымдайды. Жарадан шыққан қанды-іріңді бөлінді нәжіске араласып, іш өту, дене қызуының көтерілуі және қатты ауырсыну сияқты белгілерді туғызады. Бұл ауру қантышқақ деп аталады.
Жұғу жолы және таралуы
- Ауру адамның ішегінде амеба тез көбейеді, нәжіспен сыртқа шыққан түрлері бірден цистаға айналады.
- Тәулігіне нәжіспен бірге шамамен 300 миллионға жуық амеба цистасы сыртқа бөлінуі мүмкін.
- Цисталар су мен көкөніс-жеміс, басқа да тағамдарды ластайды.
- Лас суды ішкенде немесе көкөніс-жемісті жумай жегенде сау адамға жұғады.
Маңызды ескерту
Дер кезінде емделмесе, қантышқақ ауыр асқынуларға әкеліп, өмірге қауіп төндіруі мүмкін.
Безгек паразиті
Безгек паразиті адам қанына безгек масасының сілекейі арқылы түсіп, қанда бөліну жолымен көбейеді. Көбею барысында қанға улы заттар бөлінеді. Безгек ауруын қоздыратын паразитті 1880 жылы француз дәрігері А. Лаверан ашқан. Бұл паразит негізінен қанның қызыл түйіршіктерінде (эритроциттерде) тіршілік етеді.
Ауру ұстамасының себебі
Паразит бір эритроциттен екіншісіне ауысқанда безгек ұстамасы байқалады. Паразит эритроцит ішінде болған кезде адам біршама тәуірленуі мүмкін.
Қайталану ырғағы
3–4 күн ішінде паразиттер орналасқан қан түйіршігін зақымдап, оның қабығын жарып шығады да, келесі түйіршікке өтеді. Дәл осы сәтте ұстама қайта қайталанады.
Күрес шаралары
- 1960 жылдары безгекті емдеуге арналған хинин, акрихин тәрізді дәрілер қолданылды.
- Ауру тарататын масаларды жою: қыстайтын орындарға гексахлоран сияқты уытты химикаттарды шашу.
- Маса көбейетін батпақты жерлерді құрғату.
- Шағын бөгеттерде маса дернәсілдерімен қоректенетін гамбузия балықтарын өсіру.
Лейшмания және тері лейшманиозы
Адамды тері ауруына шалдықтыратын талшықтылар тобының бір өкілі — лейшмания. Бұл ауруды көбінесе құм шіркейлері таратады, ал дерт лейшманиоз деп аталады.
Табиғи ошақ және жұғу тетігі
Еліміздің шөл аймақтарында үлкен құмтышқан мекендейді. Оның індерінде ұсақ шіркейлер жиі кездеседі. Шіркей адам терісін шаққанда паразит сол жер арқылы тері астына түсіп, әрі қарай көбейеді.
Белгілері
- Алдымен теріде бөрткен пайда болады.
- Бөрткен біртіндеп жаңғақтай болып үлкейеді.
- Кейін жарылып, іріңдейді.
Асқыну қаупі
Тері лейшманиозы дер кезінде емделмесе, асқынып кетуі мүмкін және адамға елеулі зиян келтіреді.
Алдын алу: тазалықты сақтау және табиғи ошақтарды жою
Паразиттік тіршілік ететін біржасушалылардың ішінде адам мен жануарларда қауіпті ауру туғызатындары көп. Оларды жұқтырмаудың ең тиімді жолы — гигиенаны сақтау және жұғу арналарына тосқауыл қою.
Күнделікті әдеттер
- Үйді, төсек-орынды, киімді және ыдыс-аяқты таза ұстау.
- Қолды мұқият жуып барып қана тамақтану.
- Көкөніс пен жемісті міндетті түрде жуу, қауіпсіз суды пайдалану.
Қоғамдық деңгейдегі шаралар
- Ауру тудыратын қарапайымдардың көбейіп, таралуына мүмкіндік беретін табиғи ошақтарды жүйелі түрде жою.
- Тасымалдаушылармен (масалар, құм шіркейлері) күрес және санитариялық бақылау.
Қорытынды
Біржасушалылар — табиғаттағы зат айналымына, су мен топырақтың қалыпты күйіне қатысатын маңызды ағзалар. Алайда паразиттік түрлері адам денсаулығына қатер төндіреді. Сондықтан жеке бас гигиенасын сақтау және жұғу жолдарын үзетін санитариялық шараларды тұрақты жүргізу — қауіптің алдын алудың негізгі кепілі.