Темекі құрамындағы заттар

Темекінің зияны

Орыс фармакологы И. М. Догель: «Темекі шегу – адамның орынсыз тілегінен туған бақытсыздық» деген. Шынында да, адам ағзасында темекіге деген табиғи қажеттілік жоқ.

Тарихқа сүйенсек, темекі Еуропаға Колумбтың матростары арқылы келген. Кейін оның кең таралуына француз ғалымы Жан Нико ықпал етіп, темекіні өсіріп, «барлық ауруға қарсы ем» деп ұсынылған никотин атауын ғылымға енгізді.

Темекі түтіні деген не?

Темекі түтіні – жану нәтижесінде пайда болатын өнімдер қоспасы. Ол ауада қалықтайтын өте майда құрғақ тозаң және миллимикронмен өлшенетін ұсақ сұйық тамшылар түрінде кездеседі.

Құрамы және негізгі қауіп

Темекі түтінінде 4000-нан астам химиялық қосылыс бар, олардың 40-тан астамы онкологиялық ауруларға себеп болатын улы заттарға жатады.

Никотин, көміртек тотығы (CO), аммиак
Формальдегид, фенол, түрлі қышқылдар
Қорғасын, мышьяк, сынап, кадмий, кобальт
Радиоактивті элементтер, канцерогенді бенз(а)пирені бар темекі шайыры

Бұл заттардың кез келгені ағзаға зиян келтірмей қоймайды.

Ең жиі атылатын заттар және әсері

Шайыр: Түтінмен бірге өкпеге түседі. Конденсация нәтижесінде шайырдың шамамен 70% өкпеде қалып қояды.
Никотин: Тәуелділікті жылдам қалыптастыратын есірткілік әсері бар зат. Қанға сіңгенде жүрек соғысын жиілетіп, қан қысымын көтереді.
Көміртек тотығы (CO): Иіссіз, дәмсіз улы газ. Гемоглобинмен байланысып, оттегінің орнын басады да, ағзадағы оттегі мөлшерін азайтады. Бұл ең алдымен жүрек-қантамыр жүйесіне және қан айналымына зиян келтіреді.

Нақты мысалдар: тұрмыстағы қолданылуы арқылы түсіну

Кадмий – жоғары улы металл, батарейка өндірісінде қолданылады.

Формальдегид – өте улы зат, биоматериалдарды сақтауда қолданылады.

Ацетон – еріткіш, тұрмыста кеңінен қолданылады.

Мышьяк – өте улы, кеміргіштерге қарсы у ретінде қолданылған.

Жасөспірімдермен алдын алу жұмысы

Темекінің зиянын әсерлі әрі жан-жақты түсіндіру жасөспірімдерде тұрақты теріс көзқарас қалыптастыруы мүмкін, бірақ бұл өздігінен жеткіліксіз. Сондықтан ата-ана, ұстаз және дәрігерлер бірлесе отырып, «әдемі өмірдің сәні» ретінде көрсетілетін темекі шегуге қарсы жүйелі түрде күресуі қажет.

Есірткі — адамзаттың соры

Адамдарды нашақорлыққа баулу — қылмыстың ең ауыр түрлерінің бірі. Ол бір адамның ғана емес, тұтас ел мен ұлттың болашағына соққы болып тиеді. Бұл жас мемлекет үшін соғыс апатымен пара-пар қауіп.

Есірткі қайдан алынады?

Есірткі тобына жататын заттар көбіне көкнәр өсімдігінен екі жолмен алынады:

Ұрық қабығы піспей тұрып тілінгенде аққан сұйықты күнге кептіру арқылы алынатын апиын сағызы.
Піскен ұрық қауашағының кепкен қалдықтарынан өндірілетін өнім.

Героин деген не?

Героин бірнеше өңдеуден өткізу арқылы алынатын өте қауіпті есірткі. Ол медициналық мақсатта қолданылмайды және заңсыз жолмен жасалады. Өте аз мөлшерінің өзі қысқа уақытта тәуелділікке әкеледі.

Ұнтақ түрін иіскеу арқылы қолдану
Ерітіндісін тамырға енгізу арқылы қолдану

Басқа да тәуелділік тудыратын заттар

Морфий мен кодеин – медицинада ауырсынуды басуға қолданылғанымен, теріс пайдаланылса тәуелділікке соқтырады.
Гашиш – үнді сорасы өсімдігінің бөліктерінен алынады. Құрғақ жапырағын темекіге орап тарту жиі кездеседі. Қолданған адамда мишық қызметі бұзылып, қашықтық пен көлемді қате бағалау пайда болуы мүмкін, бұл жол апаттарына әкеледі.
Кокаин – Оңтүстік Америкада өсетін кока өсімдігінің жапырағынан жасалады. Ақ түсті ұнтақ түрінде болады: шамамен 200 кг жапырақтан 0,5 кг кокаин алынатыны айтылады.

Есірткі және денсаулық

Дәрігерлердің айтуынша, есірткі ми қызметін әлсіретіп, адамның ерік-жігерін жояды. Есірткіге тәуелді адам уақыт өте келе өзін-өзі басқара алмайтын күйге түседі, әлеуметтік байланыстары үзіліп, өмірі азапқа айналады.

Гашиш жүрек соғуын жиілетіп, тамыр соғуын арттыруы мүмкін; жүрек-қантамыр дерті бар адамдарда қауіп күшейеді.
Апиынды ұзақ қолдану тыныс жолдары ауруларын туғызуы ықтимал; жүрекке, миға, бүйрекке зиянды әсер етеді.
Кокаин орталық жүйке жүйесін қоздырып, қан қысымын көтереді; көп қолданылса өлімге әкелуі мүмкін.
Ұзақ уақыт кокаин қолдану ұйқысыздық, психикалық тұрақсыздық, өзіне қол жұмсауға бейімділік сияқты ауыр салдарға жеткізеді.

Соңғы мәліметтер

Соңғы деректерге сәйкес, республика бойынша 20 мыңнан аса нашақор тіркелгені туралы ақпарат айтылады.

Арақтың түрлері және ағзаға әсері

«Алкоголь» атауы араб тіліндегі «әл-кухль» сөзінен тараған деген түсіндірме бар. Құрамында алкоголь бар ішімдіктерде спирттің бірнеше түрі кездескенімен, негізгісі — этил спирті (этанол).

Этил спирті (этанол)

Көпшілік «алкоголь» дегенде дәл осы этанол меңзеледі. Ол ағзаға түскен соң қан арқылы миға жетіп, жүйке жүйесінің жұмысын бәсеңдетеді.

Метил спирті (метанол) және басқа түрлері

Метил спирті – аса қауіпті у. Аз мөлшерінің өзі соқырлыққа және өлімге әкелуі мүмкін. Жасырын өндірілген ішімдіктерде метанол араласуы ауыр трагедияларға себеп болған.

Изопропил спирті де улы түрлердің бірі.

Мастық қалай пайда болады?

Алкоголь — жүйке жүйесін жансыздандыратын заттардың қатарына жатады. Ол ең алдымен ойлау, шешім қабылдау, өзін-өзі бақылау қабілеттерін әлсіретеді.

Талдау және дұрыс шешім қабылдау қабілеті төмендейді.
Ұялу, әдеп сақтай білу сияқты тежегіш механизмдер әлсірейді.
Көру мен сөйлеу бұзылады, дөрекілік пен тәртіпсіздік күшеюі мүмкін.
Мишыққа әсер етіп, бұлшық ет қозғалысының үйлесімін бұзады: адам теңселіп, тепе-теңдігін сақтай алмайды.

Аса көп мөлшерде ішілген алкоголь тыныс алуды және жүрек қызметін тежеп, өлімге әкелуі ықтимал.

Ағзаға тікелей зияны

Алкоголь ең алдымен өзімен тікелей жанасатын мүшелерді зақымдайды және уақыт өте келе бүкіл ағзаға әсер етеді.

Ауыз қуысы, өңеш және көмей аймағында қабыну, қатерлі ісік қаупі артады.
Асқазанның шырышты қабаты тітіркеніп, гастритке, жараға, тіпті асқазанның тесіліп кетуіне дейін апаруы мүмкін.
Ас қорыту жүйесі бұзылып, ұйқы безі қабынады.
Бауыр майланып, кейін циррозға, одан әрі бауыр обырына дейін жеткізуі ықтимал.
Миға және жүйке жүйесіне ауыр зақым келтіріп, жүйке жасушаларының қызметін әлсіретеді.

Сыра, шарап, ликер және джин туралы ескерту

Бұл ішімдіктердің құрамында су мен спирттен бөлек, дәм және түс беретін қоспалар болады. Дегенмен алкогольдің «қоректік құны» жоқ, ал этил спиртінің мөлшері әр ішімдікте әртүрлі формада ағзаға бірдей қауіп төндіруі мүмкін.

Кей жағдайларда сыраның белгілі бір көлемі мен шараптың белгілі бір мөлшері ағзаға түсетін этил спирті жағынан шамалас болуы мүмкін. Бұл айырмашылықты дұрыс бағаламау «жеңіл ішімдік» деген қате түсінікке әкеледі.

Қорытынды ой

«Денсаулығыңды ақсатқаның — өзіңді өзің қақсатқаның» деген сөз бекер емес. Әр адам өз денсаулығын қорғап, денсаулыққа жат әдеттерден арылуы керек. Бұл бағытта қоғам болып, ата-ана, мектеп, медицина және жалпы жұртшылық бірігіп әрекет еткені дұрыс.