Шешендік сөздері
Балпық би (1694—1784): көсем, шешен, би, қол бастаған батыр
Шамамен 280 жыл бұрын Жалайыр ішінде көсемдігімен, шешендігімен, билігімен әрі қол бастаған батырлығымен танылған Балпық бидің тарихи еңбегі айрықша аталады. Ел аузындағы деректерге қарағанда, ол 1694 жылы дүниеге келіп, 1784 жылы Қаратал мен Көксу бойында қайтыс болған.
Қызметі: би, шешен, көсем, батыр
Өмір сүрген кезеңі: 1694—1784
Өңірі: Қаратал, Көксу
Ел ішіндегі мәртебесі: көзі тірісінде әулие саналған тұлғалардың бірі
Өмірбаяны
Балпық би он екі ата Жалайырдың ең үлкені саналатын Андыс тармағына жатады. Қай жерде, қандай жағдайда болсын, өзінен екі жас үлкен Ескелді бимен қатар аталып отырғаны — олардың ел ішіндегі салмағын аңғартады.
Жетісуға қайта қоныстандырудағы еңбегі
Жоңғар-қалмақ шапқыншылығы күшейген кезеңде Сыр бойы мен Шу бойын паналаған Жалайыр жұртының басын құрап, Ескелді би, Қабан (Қабылиса) ақын, Орақ батырлармен бірге елді жаудан босаған Жетісу өңіріне көшіріп әкеліп, қоныстандыру — халық жадында ерекше сақталған іс.
Сырдарияның бойында,
Қазалының ойында,
Халқын түгел жинаған.
Қараталдың бойына,
Текелінің ойына,
Қоныстанып тойлаған.
Аңырақай шайқасы және Іле—Балқаш бағытындағы жорық
Нақтылы деректерге сүйенсек, Балпық би Ескелді би және Орақ батырмен бірге Аңырақай шайқасында Жалайыр қолын бастап, қалмақтарды Іле дариясына қарай ығыстырған. Жаудың негізгі күші Талдықорған жаққа қашқанда, бір тобы қасқа жолдан шалғай жатқан Іле, Балқаш, Қамау жақты паналауға ұмтылған.
Ұлы қолбасшылар Әбілқайыр хан, Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай, Өтеген, Райымбек секілді батырлар жауды күншығысқа қарай түре қуғанда, қапталда қалған жау тобын талқандауды Ескелді, Балпық, Орақ жасағына тапсырғаны айтылады. Қапшағайдан Балқашқа дейінгі ұзақ жолдағы жорық туралы аңыз бен әңгіме көп.
Бүгінге дейін Іле мен Жиделі құйылысында, Балқашқа жақын маңда «Үш қалмақ» аталатын шұрайлы жер бар. Ел ішіндегі нұсқада ол атау сол өңірде үш адамның еркімен тыңшылық қызмет атқарып, кейін сый алғанымен байланыстырылады.
Балпық би туралы жырлар
Балпық бидің есімі XIX–XX ғасыр ақындарының толғау-жырларында жиі аталады. Бұл — тұлғаның тарихи рөлінің халықтық поэзия арқылы бекігенін көрсететін айқын белгі.
Бақтыбай ақын: «Қамау сапары»
Байұзақ, Мәмбет еді Абақтағы,
Ескелді, Балпық еді Тарақтағы.
Бар еді Жақсымбетте Асан, Сиық,
Осылар кембағалды жылатпады.
Асанда Қабылиса деген өтті,
Жемітті өле-өлгенше ұнатпады.
Ескелді, Балпық, Сиық, Қабылиса
Жарлыны жарға итеріп құлатпады.
Андыста аты шыққан Қарынбай би
Бөлені маңайына жолатпады.
Қалқа Жапсарбайұлы: қонысқа көз тоқтату
Сүйсінді Балпық көрген соң,
Іздеп тапқан жеріне,
Жеріне сәйкес көліне,
Жеріне шыққан шөбіне,
Осы жер қоныс болар деп,
Негізгі менің еліме...
Жалайыр деген елімнің
Үш жүз жылғы өткені,
Ескелді мен Балпықтың
Бастап келген мекені.
Есенкелді Ілімдіұлы: «Үш әулие» туралы
Мұндағы «үш әулие» деп қайталанып аталатын тұлғалар — Қабылиса-Қабан ақын, Ескелді би және Балпық би.
Қаратал, Көксу бойында
Қатар жатқан ел едік.
Үш әулие тұсында
Ұзаққа қолды сермедік.
Үш әулие тұсында
Біз кімдерден кем едік?!
Үш әулие тұсында
Талайға теңдік бермедік.
Үш әулие тұсында
Қалмақ пенен ойратты,
Обыр менен озбырды
Табанға салып иледік.
Үш әулие тұсында
Қаратал, Көксу өлкесін
Содан бері жерледік.
Қадырәлі ақын: ел қорғаны
Байтақ жатқан жерім бар,
Айдын-шалқар көлім бар.
Осы жердің иесі —
Әулие шалған киелі
Жалайыр деген елім бар.
Сол жерімді қорғайтын,
Елім болып қолдайтын,
Жоқтаушысы жерімнің,
Қамқоршысы елімнің,
Арқа тұтып ардақтар
Балпық атты ерім бар!
Сейдахмет Қосжанұлы: ағалыққа адалдық
Балпық би — Ескелдінің тете інісі,
Тең болған көріпкелдік, нақ киесі.
Зобалаң ойраттардан туған шақта,
Қол бастап болған екен ел иесі.
Арасы алыс емес екі-үш жастан,
Пір тұтқан Ескелдіні әуел бастан.
Әзіл-қалжың арада болғанменен,
Есекеңсіз татпаған алдағы астан.
Ескелді өтерінде Балпыққа айтқан:
Ел ішін алауыздық, даудан сақтан.
Біреуін алыстау деп сыртқа теуіп,
Біреуін жақындау деп ішке тартпа.
Соны айтып Ескелді би дүние салған,
Ерлігі ел аралық содан қалған.
Балпық би берген антын ағасына
Өлгенше сөзден тайып бір бұзбаған.
Кейінгі толғамдар
Ескелді мен Балпық деген бір ұғым.
Аттарыңды тура айтып жатырмыз,
Кешіре гөр, Есекең мен Бапеке!
Оянды алып қолбасшы батыр Қабанбай,
Ескелді, Балпық билерім дана алаудай.
Рухымен бабам дүркіреп кетті ел-жұртым,
Қуаныш-теңіз толқынды шегін таба алмай.
Шешендік сөздері
Балпық айтты делінетін шешендік сөздер 1993 жылы ғылым докторы Нысанбек Төреқұловтың «Қазақтың би-шешендері» кітабына енген. Дегенмен, ел аузында әлі де жиналмаған, хатқа түспеген ұлағатты сөз аз емес. Тоқсан жасаған әулие қарияның кейінгі ұрпаққа қалдырған мұрасы — ұшан-теңіз.
Нақыл сөздерден іріктеме
Ауызбірлік болмаса, көпте береке болмайды.
Изен-жусан болмаса, шөпте береке болмайды.
Теңімен ойнап-күлмесе, жаста береке болмайды.
Кеңінен ойлап істемей, баста береке болмайды.
Кімнің батыр екенін жау келгенде білерсің,
Кімнің шешен екенін дау келгенде білерсің.
Жақсыдан жаман туса, жыннан болар,
Жаманнан жақсы туса, нұрдан болар.
Ерінбегеннің еңбегі жанады,
Үйіне Қыдыр қонады.
Біреудің қайғысын айықтыра алмасаң да,
Алданыш айт — мейіріңді сезер.
Көшкен жұрттың қадірі қонғанда өтер,
Жақсының қадірі өлгенде өтер.
Ұрыға құн жоқ.
Ұрыға құн болса, момынға күн жоқ.
Атаңа не қылсаң, алдыңа сол келеді.
Ерден ердің артығы бар — несі артық? Топ жарып сөйлеген сөзі артық.
Аттан аттың артығы бар — несі артық? Аршындай басқан адымы артық.
Әйелден әйелдің артығы бар — несі артық? Тыныш жүріп тындырған ісі артық.
Ауылыңда қария болса — салынған жолмен тең.
Атадан жақсы ұл туса — жалғыз болса да онмен тең.
Атадан жаман ұл туса — маңдайға біткен сормен тең.
Ағайын-жұртың көп болса — бастап жүрген қолмен тең.
Алғаның жақсы болса — пейіштен шыққан хормен тең.
Ажалың жетсе — алдыңда жатқан ормен тең.
Ел аузынан жазылып алынған үлгілер
Бұл нақылдардың көбі бұрынғы Талдықорған облыстық «Жерұйық» және Қаратал аудандық «Қаратал» газеттерінде жарияланғаны айтылады. Әулие баба ғибраттарын жинауда журналистер одағының мүшесі, Көксу ауданында тұрған С. Тәнекеев көп еңбек еткен. Ол бірқатар көнекөз қариялардан 1964 жылдың қыркүйегіне дейін қағазға түсіріп, баспасөзге ұсынған.
Екі ел басы кездессе — ел-жұрттың тірлігін айтады.
Екі батыр кездессе — жауын шауып қырғанын айтады.
Екі абысын кездессе — алғаны мен бергенін айтады.
Екі малшы кездессе — ойдағы мен қырдағыны айтады.
Екі ұста кездессе — балғасының салмағын айтады.
Екі ұры кездессе — қайдағы мен жайдағыны айтады.
Екі жаман кездессе — тауды ұмытып, сайдағыны айтады.
Жақсыдан хат қалады, темірден тат қалады.
Ақыл ауысады, ырыс жұғысады.
Татулық үшін дау жаман, іштен шыққан жау жаман.
Үйіңді тікпей тұрып, көршіңді сайла;
Су салмай тұрып, құлағын байла.
Өсер елдің баласы арманшыл келеді,
Өшер елдің баласы жанжалшыл келеді.
Оңашада ойыңды өлше,
Көп ішінде бойыңды өлше.
Ат сүрінбей жер танымас,
Ер сүрінбей ел танымас.
Жөн білсең, жолдасыңды сыйла,
Досың үшін жаныңды қина.
Қадірін білсең — ар қымбат,
Бағалай білсең — бар қымбат.
Есекті өмілдіріктесең де ат болмайды,
Жаманды үйретсең де бас болмайды.
Бірлік бар жерде — тірлік бар,
Ру бар жерде — бұру бар.
Бақ кетпейді, қуған жетпейді.
Уайым түбі — тұңғиық: түсерсің де кетерсің.
Тәуекел түбі — жел қайық: өтерсің де кетерсің.
Түйін
Ұрпақтан ұрпаққа жеткен осы ұлағатты сөздердің өзі-ақ Балпық бидің тек батагөй, ділмәр шешен ғана емес, ел басқарған көсем болғанын айқындайды.
Мұра мен елдік жад
Қарапайымдық пен парасаттың белгісі
Балпық бидің болмысы — қарапайымдық пен даналықтың қатар өрілген үлгісі. Ол өзінен екі жас үлкен Ескелдіні әрдайым аға тұтып, өзін жерлегенде денесін екі шақырымдай төменірек қоюды аманат еткен делінеді.
Кесенелерге ортақ құрмет
Ескелді мен Балпықтың туғанына үш жүз жыл толуына орай өткен ас-той, еске алу шараларында, қайта көтерілген кесенелеріне ағайын-туыс қана емес, сол маңайдағы өзге ұлт өкілдері де бір кісідей ат салысқаны айтылады. Екі жүз жылдан бері олардың басына түнеп, тілек тілеп, шипа сұрағандар туралы да ел ішінде әңгіме көп.
Қос әулиеге тұрғызылған еңселі ескерткіштер — уақыт озса да ұмытылмайтын, алыстан менмұндалайтын белгі іспетті.