Қазақша рефераттар

Ақшаның номиналистік теориясы

XVII–XVIII ғасырлардағы ақшаның номиналистік теориясы

XVII–XVIII ғасырларда ақшаның номиналистік теориясын ағылшын ойшылдары Дж. Беркли мен Дж. Стюарт дамытты. Кейін бұл бағыттың кейбір тұжырымдары А. Смиттің еңбектерінде де көрініс тапты. Теория құнсыз монеталар айналымда көбейген тарихи кезеңде қалыптасты.

Номиналистердің пайымдауынша, ақшаны мемлекет жасайды, ал оның «бағасы» атаулы құнмен (номиналмен) және ақша өлшемі ретінде қабылданған баға масштабы арқылы анықталады. Олар ақшаны негізінен техникалық айырбас құралы ретінде қарастырып, оның ішкі құндылық табиғатын жоққа шығарды.

Негізгі идеялар

  • Ақша — есептеудің «тамаша» бірлігі; соның көмегімен тауарлар мен қызметтердің салыстырмалы құны өлшенеді.

  • Бірдей бөліктерге бөлінетін мінсіз масштаб ретінде алынған есеп бірлігінің өзінде ішкі құн болмайды.

Номинализм XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында ерекше ықпалға ие болды. Алайда бұл кезеңдегі номинализмнің айырмашылығы — ол құнсыз металл ақшаны емес, қағаз ақшаны қорғауға бағытталды.

Г. Кнап және «мемлекеттік теория»

Неміс ғалымы Георг Фридрих Кнап «Ақшаның мемлекеттік теориясы» еңбегінде номиналистік ұстанымды жүйелеп, ақшаның мәнін экономикалық «материалдан» емес, құқықтық реттеуден іздеді. Оның тұжырымдарына сәйкес ақша — мемлекеттің құқықтық тәртібінің өнімі.

Кнап теориясының тірек тұжырымдары

1) Мемлекеттік шығу тегі

Ақша — мемлекеттік биліктің туындысы, құқықтық тәртіппен бекітілетін институт.

2) Міндетті төлем құралы

Ақша — мемлекет «төлем күшімен» қамтамасыз ететін белгі; міндетті түрде қабылданатын құрал.

3) Негізгі қызмет

Ақшаның басты қызметі — төлем құралы қызметі.

Кнап ақшаның мәні белгінің жасалған материалында емес, оны қолдануды реттейтін құқықтық нормаларда деп жазды. 1929–1933 жылдардағы экономикалық дағдарыс кезеңінде бұл бағыт алтын стандарттан бас тартуды ақтаудың теориялық негізі ретінде одан әрі күшейе түсті.

Дж. М. Кейнс және қағаз ақшаның артықшылығы туралы көзқарас

Ағылшын экономисі Дж. М. Кейнс «Ақша туралы трактатында» қағаз ақша алтынға қарағанда айналымда ыңғайлы, толық құнды төлем құралы бола алады және қоғамның тұрақты өркендеуіне жағдай жасайды деп көрсетті. Қағаз ақшаның алтынды айналымнан ығыстыруы ақшаны алтынның ықпалынан «азат ету» ретінде бағаланып, Кнап тұжырымдарының тәжірибелік тұрғыда нығаюы деп қабылданды.

Номинализмнің практикалық мақсаты

Бұл бағыттың тәжірибелік нысанасы — алтын стандартты жою, қағаз ақшаның айналысқа еркін енуін негіздеу және экономиканы инфляциялық үдерістерді басқару арқылы реттеу мүмкіндігін дәлелдеу болды.

Қазіргі көзқарастар және сын

Қазіргі кезде номинализм ақша табиғатын түсіндіретін ықпалды бағыттардың бірі болып саналады. Мысалы, америкалық экономист П. Самуэльсон ақшаны шартты белгі ретінде сипаттап, «тауарлы ақша дәуірін қағаз ақша дәуірі алмастырды» деген ойды алға тартады.

Дегенмен номиналистік түсіндірудің әлсіз тұсы да бар: ақша тек адам еркімен немесе мемлекет шешімімен ғана пайда болды деу тарихи-экономикалық үдерістерді толық ашпайды. Іс жүзінде ақша айырбас қатынастарының дамуымен, айналымда қосымша құралға қажеттіліктің артуымен және бағалы металдарды өндіру мен өңдеудің шектеулілігімен байланысты қалыптасты.

Қағаз ақшаның өлшем бірлігі ретіндегі қызметі мен кең таралуы — оның тиімді айырбас және есеп айырысу құралы ретіндегі қолайлылығынан туындады.

Теорияның жинақы сипаттамасы

  • Ақша тауардан ғана «тікелей» пайда болады деген түсіндіруді шектейді.

  • Ақшаның көпқызметті табиғатын қысқартып, оны көбіне есеп бірлігі мен төлем құралына жақындатады.

  • Ақшаны құн масштабы және шартты есеп бірлігі ретінде түсіндіруге басымдық береді.

Банк ісіндегі бәсекелестік

Бәсекелестік — белгілі бір нарықта заңды тұлғалардың бір-бірімен жарысуы. Теория бойынша, бәсекенің «өткірлігі» сатушылар мен сатып алушылар санына, сондай-ақ орындалатын операциялардың ауқымына тәуелді.

Еркін нарықтағы банктік бәсекенің белгілері

  1. Капитал нарығында қаржылық қызмет ұсынатын қаржы институттарының көп болуы.
  2. Әрбір қатысушының жеткілікті әрі толық ақпаратқа ие болуы (ақпарат дұрыс шешім қабылдауға ықпал етеді).
  3. Нарыққа шығарылатын қаржылық өнімдердің (депозиттер, несиелер және өзге қызметтер) ұқсастығы.
  4. Ешбір қатысушының басқа қатысушылардың шешіміне тікелей ықпал ете алмауы.

Бәсекелестік күшті жерде қызмет көрсету тиімдірек болып, бағалар төмендеп, тұтынушы ұтады. Дегенмен «банк капиталы шоғырланған нарықта несие пайызы жоғары болады» деген болжам әрдайым дәлелденбейді: кей зерттеулер банктер көп болған сайын пайыз төмендейтінін көрсетсе, басқа зерттеулер шоғырлану мен мөлшерлеме деңгейі арасындағы байланыс әлсіз екенін айқындайды.

Ірі және шағын банктердің тәжірибелік айырмашылықтары

  • Ірі банктер жиі жағдайда жинақ салымдары бойынша жоғары пайыз төлеп, ссуда бойынша салыстырмалы төмен мөлшерлеме ұсына алады.

  • Ірі клиенттерге берілетін несие көлемі үлкен болғанымен, бір операцияға шаққандағы шығын төменірек болуы мүмкін.

  • Мерзімді салымдардың едәуір бөлігі ірі депозиттік сертификаттар түрінде сақталып, оларды басқару шығыны азаяды; мөлшерлемелері салыстырмалы түрде жоғары болуы ықтимал.

  • Ірі банктер көбіне жаңа бағыттарға тез кірісіп, инновация енгізуге бейім; активтердің елеулі бөлігін несие операцияларына бағыттайды.

Әлемдік банк индустриясы 1960-жылдардың соңында елеулі өзгерістерді бастан өткерді. 1970–1980 жылдары бәсекенің күшеюіне бірнеше фактор әсер етті: банктік қызметтің интернационалдануы және жаңа капитал нарықтарының пайда болуы.

Интернационалдану

Шетелдік банктердің нарыққа кіруі жергілікті институттармен бәсекені күшейтті. Олар жаңа қызмет мәдениетін, клиент қажеттіліктерін қанағаттандырудың тың тәсілдерін ала келді.

Жаңа капитал нарықтары

Дәстүрлі салым жүйесі түрленіп, банк пассивтерінің елеулі бөлігі банкаралық нарық арқылы, сондай-ақ әртүрлі бағалы қағаздарды шығару және сату есебінен қалыптаса бастады.

Инфляция тіркелген табысты немесе бағалы қағаздар бойынша нақты табысты төмендетіп, сұраныс динамикасы арқылы бағаларға ықпал етеді. Бұл жағдайда банктер үшін тәуекелдерді басқару ерекше маңызға ие болады.

Банк тәуекелдері: пайыздық және валюталық қатер

Пайыздық қатер (interest rate risk)

Пайыздық қатер берілген ссуда мен тартылған қаражаттың қайтарылу мерзімдері сәйкес келмегенде немесе активтік және пассивтік операциялар бойынша мөлшерлемелер әртүрлі тәсілмен белгіленгенде туындайды. Мысалы, Ұлттық банк ресурстарды жоғары пайызбен тартып, ал белгілі бір сала банкіне жеңілдікті несиелер беруі мүмкін.

Пайыздық қатерді төмендету тәсілдері

  • Сақтандыру: тәуекелді сақтандыру ұйымына беру.

  • Мөлшерлемені қайта қарау құқығы: нарық жағдайы өзгергенде пайызды түзетуге мүмкіндік беретін шарттар.

  • Мерзімді келісім (форвард): белгілі мерзімде алдын ала келісілген шартпен ссуда беру туралы келісім арқылы мөлшерлеме өзгерісінен қорғану.

  • Пайыздық фьючерс: мөлшерлеме қозғалысынан қорғану немесе оған позиция құру үшін қолданылатын мерзімді контракт.

  • Пайыздық опцион: белгіленген баға бойынша келешекте сату/сатып алу құқығын беретін келісім.

  • Пайыздық своп: бір сома бойынша, бірақ әртүрлі шарттағы мөлшерлемелер бойынша пайыздық төлемдерді айырбастау арқылы қатерді төмендету.

Валюталық қатер (exchange rate risk)

Валюталық қатер — шетел валютасының ұлттық валютаға қатысты бағамы өзгергенде туындайтын бағамдық ысырап тәуекелі. Әсіресе әртүрлі нарықтардағы бағам сәйкессіздігін немесе уақыт ішіндегі бағам айырмасын пайдаланып алыпсатарлық табыс табуға ұмтылатын операцияларда бұл қатер жоғары болады.

Валюталық қатерді азайту тәсілдері

  • Туынды құралдар: валюталық фьючерс, валюталық опцион, валюталық своп.

  • Төлем валютасын таңдау: келісімдерде салыстырмалы тұрақты валютаны пайдалану.

  • Қорғану шарттары: несие келісімшартына қарыз сомасының бағамға байланысты өзгеру тәуекелін ескеретін ережелер енгізу.

  • Бақылау және әртараптандыру: бағам динамикасын тұрақты бақылау, тәуекелді тарату, сақтандыру және форвардтық келісімдер.

Қорытынды

Банк қызметінде кездесетін тәуекелдерді анықтау және оларды төмендету тәсілдерін әзірлеу — банк стратегиясының маңызды бөлігі. Нарықтық шаруашылық жағдайында негізгі бағдар — операциялардан мүмкін болғанынша жоғары табыс алуымен қатар, ысырап пен банкрот болу қатерін барынша азайту.