Хорлал күлді

Түнгі Калькуттадағы үрей

Сағат түнгі екіде қос ат жегілген үлкен күйме Калькуттаның бір көшесіне келіп тоқтады. Ішінен жас жігіт түсіп, айналасына көз жүгіртті де, жанынан өтіп бара жатқан жалдамалы фаэтонды шақырып алды.

Күймеде еуропаша киінген, масайып қалған балаң жігіт ұйықтап жатыр еді — жуырда ғана шетелден оралған бенгал жігіті Мазұмдар. Туған жерге оралған құрметіне достары банкет ұйымдастырған-ды. Ол әбден мас болып қалған соң, достарының бірі өз күймесімен үйіне жеткізіп салмақ болды.

Мазұмдар ағылшынша күбірлеп бірдеңелер айтты да, фаэтонға отырып кетті. Досы арбакешке адресін түсіндіріп, өзі күймесіне қайта оралды. Фаэтон біраз тура жүрді де, Паркстритке іргелес бір көшеге бұрылды.

Мазұмдар тағы да ағылшынша сөйлеп, кіжініп: «Бұл не сұмдық! Қайда бара жатырмыз?» — деді де, қайта ұйықтап кетті. Ұйқысы қалыңдай бергенімен, санасының түбінде бір күдік қылаң берді: «Жоқ, бәрібір дұрыс келе жатқан шығармыз…»

Көрінбейтін күш

Кенет оған өзін біреу көтеріп бара жатқандай сезілді: денесі шалқая алмай, бір күшке қарсы тұрып отырғандай. Көзін ашып, жан-жағына қараса — ешкім жоқ. Бірақ әлдебір күш оның орнынан ығыстыра бастағандай.

«Не болды?» — деп ойлаған Мазұмдар атшыны шақырды. Атшы үн қатпады. Жігіт терезені ашып, басын шығарып, атшының қолынан тартты:

Сол сәтте Мазұмдардың денесіне ине қадалғандай болды. Ол айқайлап жіберді. Атшы қолын жұлқи тартып алып, фаэтонды тоқтатты да, қарғып түсіп, ғайып болды.

Қашқан аттар, қаңыраған жауап

Үрей буған Мазұмдар артына қарады: ешкім көрінбейді. Бірақ жанында біреудің отырғанын айқын сезеді. «Атшы, аттарды ұста!» — деп қырылдады.

Оған атшы делбені бар күшімен тартып, тоқтатуға тырысып жатқандай көрінді, ал аттар болса құйындатып шауып барады. Фаэтон Роудстриттен өтіп, оңтүстікке бет алды.

— Қайда кетіп барасың? — деді Мазұмдар үрейлене. Жауап жоқ. Тым-тырыс.

«Егер бұдан әрі ешкім тіл қатпаса, каретадан секіріп түсіп қаламын», — деп ойлады ол. Бірақ секіріп түсу де қорқынышты еді: арт жақтан бір сұмдық тап болып кетсе ше?

Ол бар дауысымен «Полицей!» деп айқайламақ болды, бірақ үні ыңырсыған әлсіз дыбыс болып шықты. Өз даусының дәрменсіздігіне, тіпті жағдайының мүшкілдігіне қарамастан, өзі де еріксіз күліп жібергендей болды.

Қараңғы көшелерде ағаштар сыңсып, шам бағаналары қаз-қатар тізіліп үнсіз тұрды. Бәрі істің мәнін білетін сияқты, бірақ тіс жарып айтпаймыз дегендей мелшиген.

Таныс көз

Мазұмдар алдыңғы орынға секіріп түспек болғанда, бір таныс көз өзіне қадалғандай сезілді. Кімнің көзі екенін есіне түсіре алмады. Көзін жұмғысы келді — бірақ қорқыныштан жұмылмады.

Фаэтон Майдан көшелерін айнала берді. Үріккен аттар есінен адасқандай, жынша құйғытып тартады. Бір мезетте әлденеге соғылғандай болып, фаэтон кілт тоқтады.

Мазұмдар көзін ашса — күйме өз үйінің алдына келіп тоқтапты.

«Бұл түсім бе?» — деді Мазұмдар. Атшы күдіктене: «Жоқ, сақып, мүмкін түс қана емес шығар… Бұдан үш жыл бұрын бір оқиға болған», — деп бастап еді, Мазұмдар тыңдамады. Ақысын төлеп, түсіп қалды.

Сол түні ол дөңбекшіп ұйықтай алмады. Ең қиыны — өзі сезген әлгі көздің кімге тиесілі екенін қанша ойласа да есіне түсіре алмады.

Одхор-бабу әулетінің көлеңкесі

I. Байлыққа жеткен әке

Мазұмдардың әкесі бір кезде кішігірім кеме компаниясында жай қызметкер болған. Уақыт өте үлкен сауда фирмасының меңгерушісіне айналды. Енді қызметке паланкинмен ғана келетін. Басындағы аппақ тақиясы мен салқын кейпі оның өзін өзгелерден жоғары қоятынын аңғартатын.

Аштық пен жоқтық қысқандардың көбі көмек сұрап Одхор-бабуға келетін. Ол мұны мәртебе көріп, іштей мақтанатын. Сарайдай үйі, сәнді күймелері болды. Бірақ адамдармен араласа бермейтін: тек кредит жайын жүргізетін сенімді адамдары немесе кейде трубкасын бұрқырата келетін өкілдер ғана жүздесетін.

Ол ақшаны қатаң ұстайтын. Үй ішінің шығынын да шектеп отыратын. Тіпті жергілікті футбол командасының ойыншылары да соңынан қалмай жүріп көк тиын ала алмады.

Бенугопалдың дүниеге келуі

Ақыры олардың үйінде көптен күткен сәби дүниеге келді: Одхор-бабудың жұбайы Нонибала ұл туды. Бала шешесіне тартқан — үлкен көзді, тубероза жапырағындай тік мұрынды.

Жұрт оны бір ауыздан жерге түскен Картикейю құдайға ұқсатты. Ал Одхор-бабудың табағын «жалап», сарқытын ішетін қарт Ротиканто болса: «Үлкен адамның баласы осындай болу керек», — деп тамсанатын.

II. Мұғалім ауыстыру

Бену өсе берді. Одхорлал да баласына ақша жұмсауға біртіндеп үйренді. Ол ғылыми атағы бар қарт мұғалімді жалдап, мол жалақы төледі. Мұғалім Бенуды ибалыққа, таза сөйлеуге үйретпек болды.

Бірақ Нонибалаға бұл ұнамады: «Бала оны көрсе-ақ өңі қашып, мазасызданады. Қуып жібер», — деді. Сол күннен кейін қарт мұғалім бұл үйдің есігін қайта ашпады.

Нонибала жаңа мұғалім іздеп, талай үміткерді қабылдады. Кепілдік пен диплом да көмектеспеді: ешқайсысы көңілінен шықпады. Бір күні үстіне кір чадор, аяғына жыртық ағылшын бәтеңке киген жас жігіт келді. Есімі — Хорлал.

Хорлалдың тағдыры

Жесір анасы оны оқытамын деп біреудің асын пісіріп, күрішін ақтап күн көрді. Хорлал орта мектеп емтиханын тапсырды да, «Калькуттадағы колледжге түсемін» деп өзіне серт берді. Аштықтан өңі қуарған жүзі мен жалпақ маңдайы қатал тағдырдың мөріндей еді. Көзінде кедейге тән бір жасанды от бар-тын.

Хорлал не дерін білмей, айналшықтап тұрғанда, кенет Бену жүгіріп шықты. Баланың басына бір еркелік ой келді: «Кетпе!» — деп айқайлап, Хорлалдың қолынан ұстап, екінші қабатта отырған әкесіне жетеледі.

III. Арзан жалақыға келісім

Одхорлал-бабу түскі ұйқыдан жаңа тұрған: балкондағы тоқыма креслоға жайғасып, үнсіз темекі тартты. Қасында қарт Ротиканто отырды. Сол жерде тосыннан шешім қабылданып, Хорлал жұмысқа алынды.

Ротиканто білімін сұрап, кекесінін де аямады. Хорлал үндемеді: әлсізді мазақ ету Ротикантоның әдеті екенін ол қайдан білсін.

Одхорлалға бұл жас жігітке аз жалақы беруге болатындай көрінді. Келісім жасалды: ішер тамағы мен жатар орны бар, айына бес рупия. «Бөлме» дегені — көбіне атын ғана жұбататын орын еді.

IV. Ұстаз бен шәкірттің жақындығы

Хорлал үйге келісімен Бенумен тез тіл табысты. Екеуі ағалы-інілідей болып кетті. Хорлалдың Калькуттада жанашыр жақыны жоқ-ты; кедейлік оны жастайынан жасқаншақ қылып өсірді. Достардан қашқақтап, кітапқа ғана сүйенді.

Бену да үй ішінде жалғыз еді. Қарындастарын «ойын серігі» көрмейтін. Әкесі өз әулетін қоғамның биігіне қойып, бұл маңда баласына тең құрбы жоқ деп сенетін. Сөйтіп Хорлал Бенудың жалғыз жолдасына айналды.

Бірақ бұл жақындық көпке ұнамады. Ротиканто «мұғалім баланы бұзып жүр» деп Одхорлалға сыбырлады. Одхорлал да баласының мұғалімге тым үйір болғанын жақтырмады. Әйтсе де Хорлалды Бенудан айыру мүмкін емес сияқты еді.

V. Нонибаланың тыйымы

Бену он бір жасқа келгенде Хорлал емтихан тапсырып, колледждің үшінші курсына өтті, стипендия да алды. Ол сабақтан соң Бенуды ертіп серуендейтін: грек қаһармандары жайлы, Вальтер Скотт пен Виктор Гюгоның романдары жайлы қызықтырып айтатын, ағылшын өлеңдерін жатқа оқып, бенгал тіліне аударатын.

Бену мектептен келісімен тамағын асығыс ішіп, Хорлалға жүгіретін. Мұны тоқтатуға Нонибаланың шамасы келмеді. Ақыры ол Хорлалды шақырып алып: «Сен — мұғалімсің. Таңертең бір сағат, кешке бір сағат сабағыңды бер. Неге үнемі бос уақытыңды онымен өткізесің?» — деп қатаң ескертті.

Оның күдігіне Ротикантоның бұрын айтқан әңгімелері де себеп болды: кейбір «мұғалім» атын жамылғандар бай үйдің мұрасына қол салған, үй иесін ықпалында ұстаған деген үрейлі мысалдар.

Хорлал мұның өзіне жасалған қиянат екенін түсінді, бірақ дауласқан жоқ. Тек жүрегі жараланды: бай үйде мұғалімге қалай қарайтынын енді ұқты. Білім беруді сиырдың сүт беруімен тең көретін түсінік оның адамдығын жоққа шығарғандай болды.

Ол сөзінде тұрды. Сабақтан кейін Бенумен ойнамайтын болды. Күні бойы көшені кезіп жүрді — бұл азапты өзіндей ғана түсінетін. Сабақ та ықылассыз өтті: ұстаз баланың көзіне тіке қараудан қашты.

Үзілген әдет, сынған жүрек

Бұрын олар таңертең баққа шығып, балық өсірілген хауызға қиқым тастайтын. Бену бақтың бір бұрышына тастарды жинап, жіңішке соқпақтары, шарбағы, қақпасы бар «кішкентай бақша» жасап алған-ды. Екеуі соны күтіп-баптауды ортақ міндет санаған.

Келесі күні Бену әдетінше ерте тұрып, ұстазына жүгірді. Бірақ бөлмесі бос еді. Күзетші «шығып кетті» деді. Сол күнгі сабақта баланың өңі қашып, ішкі күйі алай-дүлей болып отырды.

Түсте шешесі оның жүдеу қалпын көріп, сұрады. Бену үн қатпады. Анасы құшақтап жұбатпақ болғанда, бала шыдамай егіліп жылады: «Апа, ұстазым…» — деумен тоқтады. Айтатын сөз оның жан жарасын көтере алмады.

Күдік пен кету

Көп ұзамай Одхорлалдың үйінен бірнеше киім жоғалды. Полиция шақырылып, үй ішін тінтті. Хорлалдың сандығын да қарап шықты. Ротиканто мүләйімси: «Ұры ұрлағанын сандыққа тыға ма?» — деді. Жоғалған зат табылмады. Бірақ күдік көлеңкесі үйдің үстінен кетпеді.

Одхорлал Хорлалды шақыртып: «Сені үйде ұстап отыру маған қолайсыз. Басқа жерден бөлме тап. Бенуға сабақ беруге белгілі уақытта келіп-кетіп тұрарсың. Жалақыңа екі рупия қосамын», — деді. Ротиканто да қостады: «Ыңғайлы болады».

Хорлал үнсіз тыңдады. Бөлмесіне оралған соң хат жазып, бүгін-ақ кететінін, Бенуға сабақ беруді әрі қарай жалғастыру қолайсыз екенін айтты.

Қоштасу орнына — сыйлық

Бену мектептен оралғанда ұстазының бөлмесі қаңырап бос тұрды. Темір сандығы да жоқ. Тартылған жіпте ілулі тұратын шекпені мен беторамалы да көрінбеді — жіптің өзі ғана қалды.

Бұрын дәптер-кiтап шашылып жататын үстелге енді шыны ыдыс қойылыпты: ішінде қанаттары жарқылдаған алтын балықтар ойнайды. Ыдыстың қасында сәнді мұқабалы суретті ағылшын кітабы жатыр. Бірінші бетіне ұстазының қолымен «Бену» деп жазылып, күні қойылған. Қасында Бенудың аты жазылған қысқа хат та бар.

Бену әкесіне жүгіріп келді: «Әке, ұстаз қайда? Қайда кеткен?» Әкесі баласын бауырына басты: «Кетіп қалды». Бену өзін босатып алып, басқа бөлмеге жүгірді де, жастыққа басын тығып, солқылдап жылады. Одхор-бабу сасып қалды, бірақ жұбатудың амалын таба алмады.

VI. Соңғы кездесу

Пансионға барып орналасқан Хорлал ертеңіне таңғы тоғыз жарымда төсекте отырып, колледжге бара ма, бармай ма деп ойланды. Сол кезде бөлмеге Одхорлалдың қызметшісі Бенуды ертіп кірді. Бала ұстазының мойнына асыла кетті. Хорлалдың тамағы құрғап, көз жасы кептелді — сөйлеуге дәті бармады.

— Ұстаз, жүр, біздікіне барамыз, — деді Бену. Бірақ Хорлал неге қайта алмайтынын айта алмады.

Талай күн өтті. Хорлалдың көз алдынан шәкірті кетпеді. Сол сәтті есіне алса-ақ, көмейіне тас тірелгендей болатын. Уақыт өте көңіл бірте-бірте суи бастады, жүректегі жара да баяу жазылды. Ақыры ол Одхорлалдың үйімен мүлде қатынаспайтын болды.

Хорлал қанша тырмысса да сабақты бұрынғыдай ықыласпен оқи алмады. Дайындалып отырып, кейде кітапты сарт еткізіп жауып тастайтын…