Абайдың өмірі мен мұраларын ғылым жолымен толық тануға себепші - оның толық жинағының баспаға шығуы
Абайды тану: кіріспе әңгіме және зерттеу өрісі
Абайдың өмірі мен еңбектері туралы тексеру мен зерттеудің алдындағы кіріспе сөздің бұл бөлімін біз Абайды тану мәселесіне арнаймыз. Абайды тану жұмысы көлемді, сан қырлы, әрі ғылымдық жолмен жүйеленген құбылыс ретінде негізінен Ұлы Октябрь социалистік революциясынан кейін, кеңестік социалистік мәдениет дәуірінде айрықша күшейіп, кең өріс алды.
Бірақ мұны революцияға дейін Абай жөнінде ештеңе жазылмады, ештеңе айтылмады деп түсінуге болмайды. Абайды танудың алғашқы адымдары революциядан бұрын да басталған. Сол кезеңдегі маңызды жайттың бірі — Абайдың ақындық мұрасының елге таралу жолдарының әркелкі болғаны.
Революцияға дейін: таралуының үш арнасы
1) Баспа арқылы
Өлеңдердің газет-журналда жариялануы және кейінірек жинақ болып басылуы.
2) Ауызша таралу
Халық арасында жатталып, әнмен араласып айтылуы; жәрмеңке, той-думанда кең жайылуы.
3) Қолжазба күйі
Көшіріліп, көлемді жинақтар ретінде ел ішіне тарауы; оқырманның жеке кітапханасына енуі.
Абай шығармаларының осылайша оқушы мен тыңдаушы жұртшылыққа мәлім болуымен қатар, ақынның өмірі, ортасы, еңбектерінің сипаты жайындағы үлкенді-кішілі танытқыш сөздер мен деректер де бірге тарады. Бұл деректер — революцияға дейін Абайдың қаншалықты танылғанын аңғартатын айғақтар.
Баспадағы алғашқы үлкен қадам: Кәкітай Ысқақұлы
Қай ақынды болса да кең танытатын ең ықпалды жол — баспа. Сондықтан революцияға дейін Абайды баспа жүзінде танытқан істі алдымен атап өтеміз. Бұл тұрғыда қазақ мәдениеті тарихына, Абай мұрасына айрықша еңбек сіңірген тұлға — Абайдың өзі тәрбиелеп, баулыған жас буынның көрнекті өкілі Кәкітай Ысқақұлы.
Кәкітай 1909 жылы Петербургтегі Бораганский баспаханасында Абай шығармаларының алғашқы таңдамалы жинағын бастырып шығарды. Сол жинақтың соңында Кәкітай жазған ақынның тұңғыш өмірбаяны берілді.
Жинақта Кәкітай шығармаларды тақырып бойынша бөліп, «Ой туралы», «Өзі туралы», «Ел туралы», «Ғашықтық туралы» секілді бөлімдер жасады. Дегенмен Абай өзі тірісінде шығармаларын бұлай топтамаған. Сондықтан редактордың ақын тілегінен тыс бөлшектеуі ғылымдық тұрғыдан дәл әрі дұрыс жүйе деуге келмейді: бөлімдер шартты, кейде зорлықпен жасалған жіктеулер еді.
Жіктеудің кемшілігі және оның салдары
- Өлеңдердің ішкі мазмұны жиі қабаттасады: «Ой туралы» бөлімінде «өзі туралы» сөздер жүруі мүмкін, «Ғашықтық туралы» топта көңіл күй лирикасы араласады.
- Революцияның алғашқы жылдарында қайта басқан редакторлар бұл кемшілікті талдамай, Кәкітайдың шартты бөлінісін сол күйі қайталады.
- Кейінгі баспалар өмірбаян мен дерек жағынан да тың жаңалық қоспады.
Соған қарамастан, Абайдың баспаға шығуында тарихи тұрғыдан алғашқы ірі еңбек сіңірген — Кәкітай екенін мойындау керек.
Әрине, бұған дейін де Абайдың «Жаз» тәрізді бірлі-екілі өлеңі 1890 жылдары Омбыда шығатын «Дала уәлаяты» газетінде жарияланғанын ескерген жөн. Сондай-ақ Абай тірісінде оның «Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат» өлеңін біреудің өз сөзі етіп бастырып жібергені сияқты өрескел ұрлық оқиғасы да болған.
Қысқасы, революциядан бұрын Абайдың баспаға шығуы — аса қадірлі тарихи іс болғанымен, толық әрі ойдағыдай жүзеге аса қойған жоқ. Дегенмен 1909 жылғы жинақ Абайдың таңдаулы өлеңдерін Қазақстан өңіріне кең таратып, ақынның аты Батыс Қазақстаннан бастап Сыр бойы, Алатау, Арқаға дейін мәлім болуына ықпал етті.
Алғашқы жинақта не жетпеді?
- Қара сөздер түгел енгізілмеді.
- Жеке адамдарға арналған көңіл-күй, қайғы-шер өлеңдерінің көп бөлігі басылмады (мысалы, Әбдірахманға қатысты жырлар).
- Ел жуандары мен атқамінерлердің мінезін нақты сынаған сатиралық өлеңдер берілмеді («Абыралыға», «Дүтбайға», «Күлембайға», «Қыздарға», «Көкбайға», т.б.).
- Кейбір кең тараған өлеңдердің шумақтары да қысқартылды (мысалы, «Қараша, желтоқсан мен сол бір-екі ай»).
Мұның себебі көбіне әлеуметтік-психологиялық еді: сыналған адамдардың өздері немесе туыстары «өкпелейді, араздық ұстанады» деген қауіп баспаға даярлаушыларды жасқандырған. Соның салдарынан Абай мұрасының едәуір бөлігі жарық көрмей қалды.
Ерте қайта басылымдардағы редакторлық «зорлықтар»
Революцияның алғашқы жылдарында Қазанда және Ташкентте Кәкітай жинағы жаңа емлемен қайта басылды. Кейбір редакторлар Кәкітайға жаңалық қоспағаны аздай, кей тұста Абай тілін толық түсінбей, сөзін «түзетемін» деп өрескел өзгерістер енгізген.
Мысал
Абайдағы «өлекшін» сөзін түсінбей, мағынасын бұзып басқа тіркеспен алмастыру; Лермонтовтан аудармалардағы «кинжал», «парус» тәрізді сөздерді орынсыз «түзету».
Ауызша таралу: әнші-ақындар және ел ішіндегі бедел
Абайдың халыққа тарауы тек баспа арқылы ғана емес. Оның көп өлеңі әнші-ақындардың орындауымен, жас-кәрінің жаттауымен, оқушы жастардың жадына алып жүруімен ауызша кең тарады. Абайдың тірісінде-ақ Семей өңірінің уездерінен және көршілес Ақмола, Жетісу уездерінен келіп, өлеңдерін жаттап алып, өз елдеріне үлгі-тәлім ретінде тарататын өнерпаздар көп болды.
Ауызша таратушылардың бір бөлігі
Ер әнші-ақындар
Біржан, Әсет, Жаяу Мұса, Ғазиз, Естай, Мұқа, Мауқай, Шашубай
Әйел өнерпаздар
Ажар, Зейнеп, Сара, Қуандық, т.б.
Абай қасындағы шәкірттері
Көкбай, Мағауия, Ақылбай, Әріп, Бейсенбай, Әлмағамбет
Олар тек өлең мен әнді ғана таратқан жоқ: Абайдың өмірі, ортасы, білімі, ағартушылық еңбегі жайында да түсініктер айтып жүрді. Осылайша ақынның өзі туралы әңгіме де ауызша аңызға айналып, көпке жетті.
Қолжазба дәстүрі: көшірмешілердің еңбегі және Мұрсейіт қолжазбалары
Революциядан бұрын және революцияның алғашқы жылдарында Абай мұрасының кең жайылуына қолжазба арқылы таратушылар да зор үлес қосты. Бұлардың бір бөлігі Абайдың өз айналасынан шықты: Көкбай, Ақылбай, Мағауия, Кәкітай. Сонымен бірге Абай ауылы мен көршілес ауылдардағы бала оқытушы молдалар және Абайға жақын болған татар молдалары да еңбек етті.
1896 жылдан кейінгі жүйелеу
Абай өз шығармаларын ұзақ уақыт бойы арнайы жинастырып, ұқыпты түрде бір жерге топтастырмаған. Тек 1896 жылдан бастап Мағауия, Кәкітай, Көкбайлардың айтуымен шығармаларды жинап, көшіруге ден қойылады. Бұрыннан жинап жүргендердің қатарында Ғабитхан, Кішкене молда сияқты кісілер болса, кейінірек Мұрсейіт бастаған көшірушілер негізгі салмақты көтерді.
Негізгі дереккөз: Мұрсейіт Бікейұлы
Көшірмешілер арасында Мұрсейіт Бікейұлының еңбегін айрықша атау қажет. Ол Абай тәрбиесін дұрыс түсініп, ескі діншіл тар шеңберге берілмей, өздігінен ізденіп, орысша да оқыған. Жазуы анық, ұқыпты болғандықтан Абай сөздерін дәл көшіріп таратуды өмірлік міндетіне айналдырды.
Бүгінде Абайдың басылып жүрген таңдаулылары мен толық жинақтарындағы негізгі тірек — Мұрсейіт көшірмелері. Себебі Абайдың өз қолымен жазылған нұсқалары сақталмай, жоғалған. Тек «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деген бір қара сөздің бөлек қолжазбасынан басқа нақты автограф жоқ.
Мұрсейіт қысы-жазы қалың кітап етіп көшірме жасағанда, оған алдын ала ақы беріп, белгілі мөлшерде белгілеп отыратын кәрі-жас оқырман болған. Кейде тапсырыспен өлеңдерді көшіреді, кейде қара сөздерді жеке кітап етіп түсіреді. Кейбір толық жинақтарға Абайдың шәкірттері Көкбай, Мағауия, Ақылбайлардың поэмалары да қоса көшірілген.
Қазақ ортасында Абай шығармаларын көшіртіп алып, ұзатылар кезінде жасау сандығына салып алып кеткен қыздар да болғаны айтылады. Кейін қолжазба жинаушылар пайдаланған көшірмелердің бірқатары Уәсилә, Әсия, Рахила, Ғалия, Ғабида, Қаныш сияқты қыздардың сақтаған кітаптары болған.
Мұндай қолжазба тарату дәстүрі Тобықты мен Семей уезімен шектелмей, Қараөткел, Кереку, Қарқаралы, Өскемен, Зайсан, Лепсі, Қапал уездеріне дейін кең жайылды.
Революциядан кейін: ғылымның кеңеюі және жаңа дәуірдің мүмкіндігі
Революциядан кейінгі кезеңде, әсіресе соңғы жылдарда Абайды тану ісі ерекше үдей түсті. 1920 жылдан бергі отыз жыл ішінде Абайды тану бірнеше салада жыл санап өркендеп отырды.
1) Баспа және зерттеу еңбектерінің көбеюі
Абай шығармаларының жариялануы, ақынның өмірі мен мұрасы туралы мақалалар, кітаптар, шағын-ірі зерттеулер күрт көбейді. Бұл жұмыс тек қазақ тілінде ғана емес, орыс тілінде де едәуір кеңіді, әрі басқа кеңестік туысқан халықтардың тілдеріне аудармалар жасалып, зерттеулер шықты.
2) Мектеп арқылы жүйелі таныту
Кеңестік қазақ мектебі жас ұрпаққа Абайды қадірлі етіп танытудың тұрақты арнасына айналды. Бастауыштан орта мектепке дейінгі бағдарламаларда Абай шығармалары үзілмей оқытылды; кейін педагогика институттары мен Қазақ мемлекеттік университеті деңгейінде Абайтану әдебиет тарихының ірі бөлімі ретінде орнықты.
Абайтануға еңбек сіңірген зерттеушілер
Абайдың өмірі мен дәуірін зерттеуде, кейде кемшілікті пікірлер айтылғанымен, негізінен ғылымға елеулі еңбек сіңірген тұлғалардың қатарында Сәбит Мұқанов, Мұхтар Әуезов, Қажым Жұмалиев, Есмағамбет Ысмайылов, Бейсембай Кенжебаев, Белгібай Шалабаев және өзге де әдебиет тарихшылары мен жазушылар бар.
Толық жинақ және ғылыми жүйелеу: 1933 жылдан кейін
Абай мұрасын ғылым жолымен толық тануға жол ашқан негізгі алғышарттардың бірі — ақынның толық жинағының баспаға шығуы және өмірбаянының кең түрде жазылуы.
Абайдың толық жинағы алғаш рет 1933 жылы М. Әуезов құрастыруымен латын әрпімен басылып шықты. Бұл басылымда сол кезеңде қолда бар мұраның ешқайсысы тыс қалмай, бұрынғы өрескел тақырыптық бөліністерден арылып, шығармалар алғаш рет хронологиялық тәртіппен берілді.
Хронологиялық тізім Абайдың ақындық жолының қалай өсіп, дамығанын айқын көрсетеді. Тек шығармалар Абай тірісінде түгел жинақталмағандықтан, бірқатар өлеңдер жылын нақтылау мүмкін болмай, амалсыздан бөлек топқа енгізілді.
1933 жылғы басылымда М. Әуезов жазған Абайдың тұңғыш толықтау өмірбаяны да берілді. Кейін толық жинақ 1939—1940 жылдары екі том болып қайта шықты, ал 1945 жылы ақынның жүз жылдық мерекесіне арналған толығырақ нұсқа жарияланды (кіріспе сөзін С. Мұқанов жазды).
Осы толық жинақтарға сүйене отырып, мектептер мен көпшілік оқырманға арналған таңдаулы жинақтар, орта мектепке арналған хрестоматиялар көп таралыммен қайта-қайта басылды.
Көркем өнердегі Абай бейнесі және ғылыми зерттеулер
Көркемдік кеңістік
Кеңестік дәуірде Абайдың дәуірі, тірлігі мен тартысы көркем өнердің әр түрінде көрсетіле бастады: Абайға арналған өлеңдер, пьеса, опера, кинотуынды жасалды. Абай өмірі мен дәуірін арқау еткен «Абай» және «Абай жолы» романдары жазылып, бүкілодақтық оқырманға кең танылды.
Ғылыми ізденістер
Арнайы монографиялар толық кемеліне жетпесе де, тексеру-зерттеулердің саны молайды: тақырыптық талдаулар, диссертациялық жұмыстар, кейбір докторлық зерттеулер жазылды. 1948 жылы профессор Қ. Жұмалиевтің «Абайға дейінгі қазақ поэзиясы» және «Абай поэзиясының тілі» еңбектерін айрықша атауға болады. Әдебиет тарихшыларымен бірге тарихшылар мен педагогтер де өз салалары тұрғысынан Абайды зерттеді.
Библиографиялық қорытынды және таным ауқымы
Абайды тану жөніндегі еңбектердің молайғанын нақты көрсететін бағалы айғақтың бірі — 1946 жылы жарық көрген Нығымет Сәбитовтың библиографиялық «Абай» еңбегі. Көлемі сексен бет болатын бұл кітапша Абай туралы баспа жүзінде шыққан еңбектердің тізімінен құралады.
Көрсеткіштің негізгі бөлімдері
«Абай шығармалары» бөлімі
«Жинақтары», «Жеке өлеңдері», «Қара сөзінен үзінділер», «Шығыс тілінде басылғандар»
«Абай туралы әдебиеттер» бөлімі
Монография, мемуар, мақала, өлең, роман, очерк, заметка мен хабар, сын мен отзыв, шығыс тілдеріндегі материалдар
Көрсеткіш соңында пайдаланылған газеттер мен журналдардың толық тізімі де берілген. Бір ғана осы библиографияның өзі-ақ революцияға дейін Абай жөнінде жарық көрген дүниелердің аздығын, ал кеңестік дәуірде жасалған еңбектердің қаншалықты көбейгенін айқын аңғартады.
Қайшылықтар және мұраны қорғау
Сонымен қатар революцияға дейін де, революцияның алғашқы кезеңінде де, берірек 1936—1937 жылдарға дейін де Абайды тануда кеңестік социалистік бағытпен қабаттас жүретін зиянды, кертартпа пікірлер болғаны айтылады. Ең зияндысы — ұлтшыл, байшыл алашордашыл топтардың Абайды өз мүддесіне икемдеп, «өз Абайы» ретінде пайдалануға тырысуы, кейде тіпті ақынды халықтың әдебиет қазынасынан ығыстыруға дейін баруы.
Қорытынды тезис
Коммунист партиясының халықтық қазынаны бағалау жөніндегі саясаты мен бағыт-бағдары нәтижесінде қазақ халқы Абай мұрасын тап жауларының жала-өсегінен арашалап, ұлы ақынның мұрасын сақтап қалды. Нәтижесінде Абай қазақ мәдениет тарихындағы ұлы классик қана емес, бүкіл Одақ көлемінде қадірі артқан классиктердің бірі ретінде бағаланды.
Аудармалар ауқымы: кең өріске шығу
Абай шығармалары орыс тілінде 1940, 1945 және 1954 жылдары жеке жинақ болып жарық көріп, кеңестік көптеген ақындардың аудармасымен тарады. Бұған қоса, басқа да туысқан елдердің тілдеріне аударылып, әртүрлі жинақтар болып басылды. Кеңестік Қазақстан аясындағы таныммен қатар, Одақ халықтарының тілдеріне аударылып тарауы — Абай мұрасының беделін айрықша арттырған фактор.
Бір кезде Абайдың көзі тірісінде азғана көшірушілер мен әнші-ақындар арқылы жіңішке жолмен тараған өлеңдер кеңестік социалистік қоғам жағдайында ғана кең өріс тапты: үлкен аудиторияға шықты, тарихи тағдыры жаңа деңгейде айқындалды.
Ақынды тудырған тарихи дәуірді, қоғамдық ортаны және Абайды тану жөніндегі осы кіріспе шолуды осымен аяқтай отырып, келесі әңгімені әрі қарай жалғастыруға негіз қалдырамыз.