Қабірі Бабырдың нағашы атасы Жүніс хан мазарының қасында

Ел бірлігі және мемлекеттік істер

Төле би Қаз дауысты Қазыбек би және Әйтеке бимен бірге Тәуке ханды хан көтеруге, үш жүздің ұлыстарын бір ортақ билікке бағындыруға және қазақ хандығын нығайтуға бағытталған істерге қатысқан. Сондай-ақ жоңғар шапқыншылығына қарсы қазақ, қарақалпақ және өзбек халықтарының жауынгерлік одағын құруға арналған шараларда көрінген.

Тәуке хан Төле биді Ұлы жүздің бас биі етіп бекіткен. Үш би біріге отырып, қазақтың дәстүрлі әдет-ғұрып заңдарын жүйелеген «Жеті жарғының» қабылдануына атсалысты. Ордабасы жиыны кезінде де жоңғар басқыншылығына қарсы бүкілхалықтық тойтарысқа ұйытқы болғаны айтылады.

Абылай хан және тұтқыннан босату оқиғасы

Төле бидің тарихи қызметінің ірі қырларының бірі — Абылай ханды өкіл бала етіп тәрбиелеуі. Ресей мен Қытай секілді екі алпауыттың арасында оңтайлы саясат жүргізген Абылайдың ел басқару ісіне қалыптасуында Төле бидің ықпалы зор болған.

1742 жылы Абылай хан жоңғарлардың қолына түсіп қалған кезде, оны тұтқыннан босату ісіне Төле би белсенді араласады. Тарихи жырларда Әбілқайыр хан мен Төле бидің Орынбор әкімшілігіне өтініш білдіргені айтылады. Қазақтың үш жүзінен Төле би бастаған 90 адам елшілікке барып, келіссөз жүргізіп, 1743 жылдың 5 қыркүйегінде Абылайды тұтқыннан қайтарып алғаны деректерде көрсетіледі.

Ішкі саясат, құқық және әділ төрелік

Төле би ішкі және сыртқы саясатта сара жол ұстанып, хандықтың тұтастығы мен тәуелсіздігін сақтауды көздеді. Жаугершілік заманда дұшпан қолында қалған қалалар мен жерлерді қайтаруға күш салғаны айтылады. Жоңғар шапқыншылығынан титықтаған елдің тұрмысын түзетуді де бірінші кезекке қойған.

1734 жылы Ресей патшайымы Анна Ивановнаға, 1749 жылы Орынбор губернаторы И. Неплюевке хат жолдап, бодандықты қабылдауға ризашылық білдіргені деректерде кездеседі. Бұл — сол тарихи кезеңнің күрделі жағдайында жасалған амалсыз қадамдардың бірі ретінде түсіндіріледі.

Ералы сұлтан айыпкерлерден екі құн алып, төрт құнды кешіріп, жетінші құн орнына әкесін өлтіруге қатысы барлардың бірі Сырымбет батырды өз қолымен өлтіргені айтылады. Кейін Әбілқайырдың ұлдары Барақ сұлтанды жауапқа тартуды талап етеді. Өз басын сауғалап жүрген Барақ сұлтан ақыры Төле биге келіп, ісін сотта қарауды сұрайды.

Төле би билер сотына Барақ сұлтанның ұсынысымен төрт белгілі биді (Жалған би, Сырлыбай би, Даба би, Қабек мырза) қатыстыртып, өз тарапынан да бірнеше биді шақырғаны көрсетіледі. Билер алқасының қорытындысында Төле би Барақ сұлтанды ақтап алғаны айтылады.

Даналық мұрасы және елдік туралы өсиет

Төле би хан-сұлтандардың, бектер мен билердің өзара қақтығысы ұлт тәуелсіздігіне пайда әкелмейтінін терең түсініп, татулықты жақтаған. Бізге жеткен аңыз-әңгімелерде оның ұлт бірлігін нығайтуды үнемі алға қойғаны айтылады.

Төле бидің шешендік сөздері ойының ұшқырлығымен, тапқырлығымен, көркем теңеулерінің дәлдігімен және тілінің айқындығымен ерекшеленеді. Сондай-ақ оның Данагүл есімді келіні туралы деректер де халық жадында сақталған.

Қоғамдық қызметі, аңыздағы есімі және жерленген жері

Төле би Шымкент, Түркістан және Ташкент қалаларында көпшілік пайдаланатын ғимараттар салу ісіне белсене араласқан делінеді. Ел ішінде ол «Қарлығаш әулие», «Қарлығаш би» деген атпен де танымал. Бұл атаудың шығуына қатысты аңыз да сақталған.

Төле би Ташкенттегі Шайқантәуір зиратына жерленген. Қабірі Бабырдың нағашы атасы Жүніс хан мазарының қасында орналасқан. Кейін бейітінің үстіне кесене тұрғызылған.

Зерттелуі және бүгінгі жаңғырығы

Ғибратты ғұмыр кешкен бидің жарқын бейнесі көптеген ақын-жыраулардың шығармаларына арқау болған. Өткен дәуірлерде А. Левшин, П. Маковецкий, Л. Баллюзек секілді орыс зерттеушілері еңбектерінде Төле би есімін құрметпен атап өтеді.

Әр кезеңде Мәшһүр Жүсіп Көпеев, Шәкерім Құдайбердіұлы, С. Сейфуллин, М. Әуезов, Б. Адамбаев, Н. Төреқұлов және өзге де ғалымдар мен қаламгерлер Төле биге қатысты зерттеулерін, ой-тұжырымдарын жариялаған.

Алматыда, Шымкентте және бірқатар елді мекендерде Төле би есімімен аталатын көшелер бар. Бұл — тарихи тұлғаның ел жадындағы орнының бір көрінісі.